خاطره به مثابه يك ژانر؛ متن پنهان داستان ‌هاي دفاع مقدس

خاطره پيشينه تأثيرگذاري در متون ادبي و تاريخي ايران و جهان دارد تا جايي‌ كه از آن به ‌عنوان گونه ادبي ياد كرده‌اند و شاهد اهميت آن به ‌مثابه يك نوع ادبي در ادبيات دفاع مقدس هستيم؛ زيرا متن پنهان بسياري از انواع ادبي از جمله رمان و داستان كوتاه و بن‌مايه بسياري از شاهكارهاي آن به‌شمار مي­رود. رزمندگان خاطره‌نويس دفاع مقدس با رعايت اصولي ساده و قواعدي محدود، خاطرات تلخ و شيرين دوران رزم، همچون پيروزي‌ها و شكست‌ها، حوادث مهم و عواطف و احساسات را ماندگار كرده‌اند. اين ماندگاري نه تنها در قالب خاطره‌نوشته بلكه در بسياري مواقع به واسطه هنر، خلاقيت و توانايي نويسنده در قالب داستان مانا مي‌شود؛ زيرا طي فرآيندي عامدانه يا ناخودآگاه، بسياري از خاطرات به داستان دگرديسي يافته است. در اين جستار كوشيديم با روش تحليلي-توصيفي و رويكرد نقد تكويني، اين مهم را تبيين كنيم كه گونۀ ادبي خاطره، چگونه متن پنهان ادبيات داستاني دفاع مقدس مي­شود و فرآيند اين دگرديسي چگونه اتفاق مي­افتد. ضمن بررسي سه رمان و سه مجموعه داستان كوتاه ادبيات دفاع مقدس دريافتيم كه بسياري از داستان‌ها، تحول‌يافته خاطرات نويسنده (خودِ خاطره‌اندوز) و يا ديگر خاطره‌اندوزان هستند. يعني خاطرات، طي فرآيندي دستخوش دگرديسي شده و در كسوت ژانري جديد به نام داستان عرضه شده‌است. همچنين خاطره در برخي داستان‌ها حضوري پوشيده دارد كه تشخيص آن براي منتقد ادبي سخت و گاهي غيرممكن مي‌نمايد. در برخي از اين رمان ها، نويسنده از حضور خاطره آگاه نيست، اگرچه خلاقيت و هنر نويسنده و ذهن مخيّل او نيز در پنهان ‌سازي خاطره در داستان دخيل است.