پنجره‌اي از گچ و شيشه: ميراث فني ساخت مشبك‌هاي شيشه‌دار گچي

پژوهش حاضر با هدف شناخت فني نوعي از پنجره‌هاي مشبك شيشه‌دار انجام شده كه در بررسي‌هاي پيشين در مورد آن‌ها صحبتي نشده است و در واقع فرضيه‌هاي بيان شدۀ قبلي براي روشن كردن شيوۀ ساخت اين نمونه‌ها كارآمد نيست. بنابر شواهد فني به دست‌آمده در متن حاضر، اين پنجره‌ها مشبك دولايۀ گچي نام‌گذاري شده‌اند. پنجره‌هاي مشبك گچي شيشه‌دار حداقل از قرن چهارم هجري به اين سو در ايران ساخته مي‌شده‌اند. اما تمركز پژوهش حاضر بر ساخت پنجره‌هاي شيشه‌دار با دو سطح گچي است و با مشاهده و بررسي آزمايشگاهي دو پنجرۀ آسيب ديده تاريخي منسوب به عصر صفوي، روند ساخت اين آثار تشريح شده است. اين دو پنجره كه بزرگترين‌شان ابعاد حدود 3/1 در 1 متر داشت، احتمالاً از خانه‌اي تخريب شده در اصفهان جدا شده و به ادارۀ ميراث فرهنگي اصفهان انتقال يافته بودند. در پژوهش حاضر از روش‌هاي آزمايشگاهي تست‌هاي شيمي‌تر، FTIR، تصاوير FE- SEM و آناليز XRF بر روي نمونه‌ها استفاده شده است. بنابر نتايج اين بررسي، در مشبك‌هاي دو لايۀ بزرگ از قابي چوبي براي استحكام‌دهي در حين ساخت استفاده مي‌شده و كار بر روي يك تكيه‌گاه صلب روغن‌خورده انجام مي‌شده است. دو لايۀ گچ كم‌آب‌ و پرآب بر روي هم به كار مي‌رفته و پس از حصول گيرش اوليه در سطح گچ خطوط اصلي انداخته مي‌شدند و گچ اول برداشته مي‌شد تا در فضاي ميان بازوهاي ضخيم گچي، به لايۀ دومي برسند. نقوش ظريف‌تر سپس با سوراخ‌كاري در گچ دوم اجرا مي‌شدند و مرحلۀ نهايي اتصال شيشه‌هاي رنگي با ملاط گچ مخلوط با چسب به پشت سوراخ‌ها، پس از برداشت تكيه‌گاه بوده است. بنابر نتايج آزمايش‌ها در پايان اجرا احتمالاً لايۀ روغني براي كم كردن حساسيت بدنۀ گچي نسبت به رطوبت بر روي كل پنجره زده مي‌شد.