تحول در اولويت هاي راهبردي سياست خارجي جمهوري اسلامي ‏ايران: از راهبرد «نه شرقي، نه غربي» تا «نگاه به شرق»‏

با پيروزي انقلاب اسلامي درك تصميم‌گيرندگان سياست خارجي ايران از روابط بين‌الملل متحول شد و نفي سلطه بيگانگان به مؤلفه اصلي در تدوين سياست خارجي تبديل شد. نوع نگاه حكومت به نظام بين‌الملل در اصل محوريِ «نه شرقي، نه غربي، جمهوري اسلامي» تجلي يافت. پژوهش حاضر با بهره‌گيري از ديدگاه و چارچوب نظري نوواقع‌گرايان به‌دنبال يافتن پاسخ دو پرسش پژوهشي زير است: 1. چه عواملي به دگرگوني نگرش جمهوري اسلامي از اصل «نه شرقي، نه غربي»، به راهبرد «نگاه به شرق» منجر شدند؟ 2. چگونه اين عوامل بر دگرگوني راهبردي در سياست خارجي ايران تأثيرگذار بودند؟ در فرضيه پژوهشي استدلال مي‌شود كه شرايط خودياري نويني كه با دگرگوني ساختار نظام بين‌الملل پس از فروپاشي شوروي پديد آمد، سبب شد تا ايران در راهبرد سياست خـارجـي رفته‌رفته بازنگري كند، و به‌جاي سياست نفي رابطه با قدرت‌هاي جهاني مبتني بر اصل «نه شرقي، نه غربي»، به راهبرد «ائتلاف يا اتحاد با شرق» روي آورد. با رويكردي كيفي و با استفاده از روش تحليل رويدادها و شواهد تاريخي پساانقلاب كه در آثار تحليلگران مسائل سياست خارجي ايران و نظريه‌پردازان روابط بين‌الملل تبيين شده‌اند، تأثير تحولات ساختاري در نظام بين‌الملل بر ميزان پايبندي ايران به اصل «نه شرقي، نه غربي» در سياست خارجي در مقاطع تاريخي مختلف بررسي خواهند شد؛ به‌ويژه بر سه سياست (انقلابي‌گري متعادل، امت‌گرايي حمايت از مسلمانان و جنبش‌هاي رهايي‌بخش، عمل‌گرايي و «نگاه به شرق» با پايان نظام جهاني دوقطبي) تأكيد خواهد شد. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه در ديپلماسي و سياست خارجي بايد از مزاياي نسبي تمام كشورها و قدرت‌هاي جهاني بهره برد، همچنان‌كه در اقتصاد جهاني نيز بر اين اصل تأكيد مي‌شود. بي‌شك هر تحولي در سياست شرقي ايران مستلزم برقراري روابط متعادل با غرب است، وگرنه اين تهديد امنيتي وجود دارد كه ايجاد وابستگي يكسويه به شركاي شرقي به انتخاب‌هاي محدود در روابط خارجي ايران منتهي شود. ازاين‌رو ايران بايد با همه دولت‌هاي شرقي و غربي بر پايه احترام متقابل و منافع مشترك همكاري كند.