نخبگان خاورميانه‌اي، سوژه‌هاي برساخته نظم بين‌الملل اروپامدار

پس از امواج استقلال‌طلبي پساجنگ جهاني دوم، نظم بين‌الملل موجب ايجاد شكاف روزافزون ميان كشورهاي توسعه‌يافته و توسعه‌نيافته شده است. نخبگان سياسي و فكري خاورميانه نيز مانند ديگر مناطق كم‌توسعه جهان، به‌عنوان «سوژه‌هايي» كه در پي ايجاد تغيير در موقعيت اين كشورها در نظم جهاني و بهبود وضع آنها بودند، وارد كارزار شدند. اين «سوژه‌ها» بيش از آنكه عامليت مستقل داشته باشند، خود محصول گفتمان‌هاي اروپامدار به‌ويژه گفتمان نوسازي و توسعه و ماركسيسم بودند كه نظم جهاني را تشكيل مي‌دادند. هدف اصلي اين مقاله پاسخ دادن به دو پرسش پژوهشي زير است: 1. چگونه گفتمان‌هاي برآمده از نظم بين‌الملل اروپامدار قوام يافته‌اند؟ 2. چرا نخبگان ضداستعمار اين منطقه با وجود مخالفت با چنين رويكردي، در نهايت زير سيطره نگاه اروپامدار قرار گرفتند و به سوژه-موقعيت بدل شدند؟ در فرضيه پژوهش استدلال مي‌شود كه ديدگاه اروپامداري و شرق‌شناسي در ميان نخبگان و روشنفكران خاورميانه با وجود رويكرد ضداستعماري آنان به بازتوليد رويه‌هاي اروپامدار در كشورهاي منطقه منجر شده است. با استفاده از چارچوب نظري پسااستعمارگرايي به‌ويژه انديشه‌هاي ادوارد سعيد و گاياتري اسپيواك به تحليل گفتمان نخبگان شرق اسلامي كه از 1960 تا 1970 به‌دنبال جبران پس‌افتادگي بودند، مي‌پردازيم. يافته‌هاي پژوهش نشان داد كه حتي نخبگان ضداستعماري در اين دو دهه، با همه تلاش‌هاي پيگير خود حاملان نظمي شدند كه در قالب گفتمان مسلط خود را آشكار مي‌ساخت.