پيامدهاي سياسي - اجتماعي ورود سرمايه خارجي و برونگرايي اقتصاد گيلان در دوره قاجار

‌همزمان با تحولات صنعتي در اروپا، گيلان به‌سبب ظرفيت‌‌‌هاي اقتصادي متعدد، مورد توجه سرمايه‌‌گذاران و تجار خارجي قرار گرفت و جزء نخستين مناطق كشور بود كه جهت‌گيري اقتصاد آن به‌سوي جذب در اقتصاد منطقه‌اي با محوريت روسيه حركت كرد. بر اين پايه اين منطقه ‌‌‌‌‌به‌ويژه از نيمه دوران قاجار درگاه ورود سرمايه‌‌گذاران خارجي، در حوزه‌‌‌هاي شيلات، صنعت، كشاورزي و نفت بود. مسير تجاري گيلان نيز از اصلي‌‌‌‌‌ترين شاهراه‌‌‌هاي ورود كالاهاي نوين مصرفي بود كه گمركات آستارا و انزلي در آن نقش بي‌بديلي داشتند. در عين حال به‌علت ضعف حكومت ملي در ايران،‌ اين انباشت سرمايه در گيلان، سبب قدرت‌يابي و تا حدي انفكاك آن از استقلال ملي شد كه همين امر نيز موقعيت اين منطقه را نسبت به حكومت مركزي تقويت‌‌‌‌ مي‌كرد. پژوهش حاضر در پي پاسخگويي به دو پرسش زير است: ۱. شكل‌گيري برون‌گرايي اقتصادي در گيلان در اواخر قاجار چه فرايندي را طي كره است؟ و ۲. اين برون‌گرايي اقتصادي چه تأثيري بر شرايط اجتماعي و سياسي منتهي به اواخر قاجار در گيلان داشته است؟ در فرضيه پژوهشي استدلال مي‌شود كه نخست ورود جريان سرمايه خارجي به گيلان، كم‌كم موجب استقلال نسبي اقتصاد گيلان از اقتصاد ملي و وابستگي آن به اقتصاد جهاني به‌ويژه روسيه شد؛ دوم اين استقلال نسبي خود موجب شد تا هزينه‌هاي ايستادگي در برابر حكومت به كمترين اندازه برسد و نفوذ سياسي حكومت را در برابر قدرت‌هاي اقتصادي محلي (ايراني يا غيرايراني) كاهش دهد. در اين پژوهش با بهره‌گيري از روش تحليل مضموني كيفي داده‌هاي گردآوري‌شده از اسناد تاريخي و دستاوردهاي پژوهش‌هاي پيشين، روند اين برون‌گرايي اقتصادي در گيلان و پيامدهاي سياسي- اجتماعي آن بررسي خواهند شد.