عقلانيّت اخلاقي از منظر نوانديشي ديني معاصر: درآمدي انتقادي بر مبانيِ آراءِ اخلاقي ـ تربيتيِ ابوالقاسم فنايي

ديدگاه‌هاي بنيادين اخلاقي به‌لحاظ تأثير كلان در اتّخاذ رويكردهايِ اخلاقي‌ـ‌تربيتي، اهميّت بسزايي دارند. اين ديدگاه‌ها، مسائل يا موضوعاتِ بحثِ فلسفۀ اخلاق‌اند و به‌دليل اهميّت و تأثيرگذاري فراگير رويكردهايِ اخلاقي‌ـ‌تربيتي، توجّه به آنها ضروري‌است. اما رويكردهاي مطرح در فلسفۀ اخلاق نيز مبتني بر ديدگاه‌هاي هستي‌شناسانه و معرفت‌شناسانه‌اند و همين ديدگاه‌ها، منشاء ديگر منظرهاي شناختي و علمي مانند انسان‌شناسي، دين‌شناسي، زيبايي‌شناسي و ... تلقّي مي‌شوند. اين جُستار عهده‌دارِ بحث ازين مباني‌ در آراء ابوالقاسم فنايي به‌عنوان يكي از متفكّران ديني معاصرست كه اصلي‌ترين مميّز آن قائل‌بودن به «عقلانيّتِ اخلاق» است. دراين مقاله، با استفاده از روشِ تحليلِ مفهومي به تحليلِ دقيقِ آثار متقدّم وي، مبانيِ هستي‌شناسانه، معرفت‌شناسانه و انسان‌شناسيِ مطرح در اين آثار موردبحث قرار گرفته‌است. هم‌چنين به مشخِصه‌هايِ مبانيِ بنيادين اين رويكردِ فكري و لوازمِ و بايسته‌هاي ممكن آن در حوزۀ اخلاقي‌ـ‌تربيتي پرداخته شده‌است. دراين نوشته روشن ساختيم «عقلانيّت‌اخلاقي» موردنظر در اينجا در مباحثِ توجيه و اثبات ضرورتاً نيازمندِ ايضاحِ بيش‌تري است. هرچند «عقلانيّت‌اخلاقي» وجود يك‌ موقعيّت و جايگاهِ معرفت‌شناسانۀ ايده‌آل و خطاناپذير را به‌رسميّت مي‌شناسد، اما نسبت به تكثّري از احكام و داوري‌هاي اخلاقي فاعل‌محورِ انساني روي‌گشاده‌ نشان مي‌دهد. هم‌چنين منحصر نبودنِ عقلانيّت به عقلانيّت استدلالي در «عقلانيّت‌اخلاقي»، نقطۀ قوّتِ برجسته‌اي درخصوصِ 1. تعديلِ و پذيرشِ لوازم و ايجاب‌هايِ سازگارِ سايرِ ديدگاه‌هاي اخلاقي و 2. رويكردِ تعين‌كننده‌اي در طراحي و ايجادِ نظام‌هاي اخلاقي‌تربيتي ايده‌آل خواهدبود.