بررسي ساختار مورفولوژيكي - زمين‌ساختي ارتفاعات سياه‌كوه در ناحيه دامغان با استفاده از پارامترهاي تندي و فرورفتگي

مقدمه: شناسايي زمين ساخت فعال در يك ناحيه و تأثيراتي كه بر تحول لندفرم ها مي گذارد؛ يكي از اهدافي است كه محققان علم ژئومورفولوژي همواره در پي آن بوده اند. در اين ميان شبكه هاي آبراهه اي جزء عوارضي هستند كه بر سطح وسيعي از لندفرم ها جريان دارند. اين عوارض نسبت به تغييرات سنگ شناسي و يا زمين ساختي حساس هستند و به سرعت نسبت به اين تغييرات واكنش نشان مي دهند. مواد و روش ها: منطقه مورد مطالعه در جنوب ارتفاعات البرز شرقي قرار گرفته و با نام ارتفاعات سياه كوه شناخته مي شود. هدف اصلي در اين پژوهش بررسي ساختار مورفولوژيك و زمين ساختي ارتفاعات سياه كوه با استفاده از پارامترهاي تندي و فرورفتگي بر مبناي ناهنجاري نيمرخ هاي طولي رودخانه هاي ناحيه بر مبناي محورهاي برجستگي و فرونشيني است. به منظور محاسبه نرخ پارامتر تندي و فرورفتگي نيمرخ طولي يك رودخانه از فرمول توان رود بر مبناي دو پارامتر اصلي مساحت زهكشي A و شيب رود S استفاده مي شود. اين فرمول برمبناي نمودار لگاريتمي شيب و مساحت زهكشي است كه خط رگرسيون مناسب براي آن تعيين مي گردد. در اين رابطه رگرسيوني، شيب خط پارامتر فرورفتگي و عرض از مبداء همان پارامتر تندي است.بحث و نتايج: گستردگي ارتفاعات سياه كوه در ميان مجموعه اي از رسوبات جوان كواترنري با فاصله 4 كيلومتري از جبهه كوهستان اصلي، ساختار سياهكوه را مشابه اشكال  فوربرگي نمايان ساخته است.  به نظر مي رسد بخش شرقي فوربرگ سياه كوه توسط رسوبات نئوژن و كواترنري پوشيده شده باشد. بقاياي آن به شكل آبكندهايي عميق در سطح ظاهر شده است. به منظور بررسي وضعيت زمين ساختي سطح سياه كوه به بررسي پارامتر تندي و فرورفتگي دو رود جاري بر سطح اين  فوربرگ پرداخته شد؛ يكي از رودها برسطح اصلي  فوربرگ جريان دارد و رود ديگر در بخش آبكندي يا مدفون شده  فوربرگ جريان يافته است. هر دو رود در مسير جريان خود داراي نقاط عطف متعددي هستند كه برگرفته شده از محل گسل خوردگي ها و اختلافات سنگ شناسي بستر رودها است. مقادير پارامتر تندي براي رود اصلي و آبكندي براي رود اصلي 121.4 و براي رود آبكندي 119.96 مي باشد. در مقابل نرخ پارامتر فرورفتگي در هر دو رود مقادير بسيار كم و حتي منفي را نشان مي دهد. از آنجا كه پارامتر تندي رابطه مستقيمي با فرايش هاي زمين ساختي دارد؛ مي توان گفت مقادير اين پارامتر در هر دو رود نشان-دهنده تأثير زمين ساخت فعال در سطح  فوربرگ است.نتيجه گيري: بررسي هاي انجام شده بر روي منطقه مورد مطالعه نشان مي دهد كه 2 عامل زمين ساخت فعال و سنگ شناسي بر روي ساختار مورفولوژيك فوربرگ سياه كوه تأثير بسيار زيادي دارند. همچنين عوامل مرتبط با جريان هاي رسوبي نشأت گرفته از ارتفاعات بالادست ناحيه در تغيير و تحول اين لندفرم ها در قالب مدفون شدگي مؤثر بوده اند. همچنين نتايج پژوهش نشان داد استفاده از روش مبتني بر ناهنجاري هاي نيمرخ طولي رودخانه در قالب پارامترهاي تندي و فرورفتگي نقش مؤثري در شناسايي لندفرم ها و محورهاي فرايشي و فرونشستي مرتبط با ويژگي هاي زمين ساختي عوارض در رابطه با تغييرات توپوگرافي شان دارد.