كاني‌شناسي، ژئوشيمي و شرايط تشكيل كانسار مس ابري و رهبري، شمال غرب درونه

مقدمه: كانسارهاي سولفيدي استراتابوند و چينه‌اي يكي از بزرگترين ذخاير سولفيدي براي كاني‌سازي مس هستند. كاني سازي در ايران نهشته‌هاي نوع مانتو فقط در زون اروميه- دختر، سنندج- سيرجان و زيرپهنه سبزوار گزارش شده است. نهشته هاي ابري و رهبري از كانسارهاي تيپ مانتو در كمربند آتشفشاني- نفوذي، خواف درونه و قسمت جنوبي زيرپهنه سبزوار هستند. در اين تحقيق كاني شناسي، ژئوشيمي و الگوي تشكيل كانسار مس ابري و رهبري مورد بحث و بررسي قرار گرفت.مواد و روش ها: در اين تحقيق 100 مقاطع نازك و صيقلي تهيه و مورد مطالعه قرار گرفت و بررسي انطباق سيالات با تهيه و مطالعه 3 برش دوبراق از نمونه هاي سطحي انجام شد. به منظور شناسايي كاني ها و مطالعات كامل دگرساني، 6 نمونه به روش XRD و براي مطالعات ژئوشيميايي، 22 نمونه سنگ معدني و سنگ هاي آتشفشاني- رسوبي به روش هاي XRF و ICP-MS در آزمايشگاه نهشته هاي بينالود و مركز تحقيقات فرآوري مواد معدني ايران مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.بحث و نتايج: مراحل كاني سازي و فرآيندهاي تشكيل را مي توان در سه مرحله توصيف كرد: مرحله اول: دياژنز اوليه، مرحله دوم: مرحله دياژنز دفن و مرحله سوم: مرحله بالا بردن (فعاليت هاي گرمابي). پس از فعاليت‌هاي آتشفشاني گسترده، در مرحله دياژنز، در اين مرحله باكتري‌هاي احياكننده سولفات آب دريا در محيط حضور داشتند كه فعاليت آنها باعث ايجاد شرايط احيا در حوضه شده است. در نتيجه گوگرد حاصل با آهن موجود باعث رسوب پيريت به صورت دانه هاي پراكنده شده و فضاهاي خالي زمينه سنگ را پر مي كند. از مرحله دياژنز به بعد در اثر رسوب رسوبات جديدتر بر روي آنها دفن صورت مي گيرد. سيال گرمابي مس آزاد شده از تبديل كاني هاي هيدروكسيد آهن به اكسيدهاي آهن و همچنين مس آزاد شده در شبكه كاني هاي فلدسپات را در واحدهاي آتشفشاني تبديل شده به دليل دماي محيط و گردش بالا در واحدهاي آتشفشاني و آذرآواري حمل مي كند. سپس با چرخش در واحدهاي سنگي به واحد آذرآواري با تخلخل و نفوذپذيري بالا رسيد و كاني‌هاي كالكوسيت و كالكوپيريت در مرحله دياژنز دفني تشكيل شدند. مرحله بالا آمدن (فعاليت هاي گرمابي): در پايان فرآيند تدفين و با شروع بالا آمدن منطقه و گسلش، فضاهاي باز توسط گسل هاي دارونه و بينالود افزايش مي يابد كه در نهايت باعث فعاليت و غلظت كاني سازي سولفيد و اكسيد مس مي شود.نتيجه گيري: سنگ‌هاي آتشفشاني ائوسن كمربند ماگمايي در شمال زون ساختاري ايران مركزي ميزبان نهشته‌هاي مس ابري و رهبري با تركيب غالب آندزيت و آندزيت بازالتي است. عوامل موثر كاني سازي مس در مناطق مورد مطالعه شامل: 1) سنگ شناسي سنگ هاي ميزبان، 2) كنترل هاي ساختاري، 3) سيالات گرمابي و 4) وجود سنگ هاي نفوذي در عمق و دايك هاي بازالتي. كاني سازي در سه مرحله تشكيل مي شود: دياژنز اوليه، دياژنز دفني و مرحله بالا بردن (فعاليت هاي گرمابي). به طوري كه كاني‌زايي در ناحيه ابري و رهبري به صورت اپي ژنتيكي است، طبقاتي كه شبيه به كانسارهاي مسي نوع مانتو است.زيت)، 2) آذرآواري(توف و آگلومرا) و 3) رسوبي(آهك، آهك مارني، سيلتستون و شيل) مي باشند. كانه زايي در مرز واحد آهكي با سنگ هاي آذرآواري و گدازه اي به صورت چينه كران رخ داده است و ماده معدني به شكل رگه- رگچه اي، پركننده حفره ها و فضاهاي خالي بين دانه اي و دانه پراكنده در واحد گدازه اي و آذرآواري تشكيل شده است. كاني هاي اصلي تشكيل دهنده كانسارها شامل كاني هاي سولفيدي(كالكوسيت، كوليت، بورنيت، كالكوپيريت و پيريت)، كاني هاي كربناته (مالاكيت، آزوريت) مي باشند. بر پايه نتايج حاصل از داده هاي ژئوشيميايي، سنگ هاي آتشفشاني ميزبان كانه زايي، به سري ماگمايي كالك آلكالن پتاسيم متوسط تا بالا تعلق دارند كه در يك رژيم زمين ساختي از نوع كمان آتشفشاني حاشيه فعال قاره اي تشكيل شده اند. عنصر مس در بين فلزات پايه داراي بالاترين مقدار ضريب توليد بوده است (معادل 4 تا 5 درصد وزني). براساس مطالعات ميكروترمومتري ميانگين دماي همگن شدگي ميانبارهاي سيال در منطقه ابري و رهبريᵒC 198 و ميانگين دامنه شوري 9/8 درصد وزني معادل NaCl تعيين شد. با توجه به مشاهدات صحرايي و مطالعات آزمايشگاهي انجام شده مي توان گفت كاني سازي در منطقه ابري و رهبري به صورت ناهمزاد و چينه كران است كه به كانسارهاي مسي تيپ مانتو مشابهت دارند.