كاربست الگوي نشانه ‌شناختي ريفاتر در خوانش شعر «غريب الغرباء» از معروف عبدالمجيد

علم نشانه‌ شناسي عنوان كلي است كه علوم بسياري را در برمي‌گيرد. اين علم نخستين بار توسط فردينان دو سوسور مطرح شد. خاستگاه اوليۀ نشانه‌شناسي، زبان‌شناسي است. نظريۀ نشانه‌شناسي ريفاتر، نظريه‌اي است كه شعر را در دو سطح خوانش اكتشافي و خوانش پس‌كنشانه تحليل مي‌كند. خوانش اكتشافي با تكيه بر خوانش زباني معناي ظاهري متن را معلوم مي‌سازد و رويكرد خطي دارد؛ اما خوانش پس‌كنشانه با كمك توانش زباني معناي ضمني متن را آشكار مي‌كند و بدون رعايت ترتيب بررسي و تحليل مي‌شود. اين نظريه در حوزۀ ساختارگرايي قرار مي‌گيرد؛ بنابراين به ساختار شعر اهميت بسياري مي‌دهد. انباشت، منظومۀ ‌توصيفي، هيپوگرام و ماتريس ساختاري همگي مواردي هستند كه در تحليل شعر به خوانشگر كمك مي‌كند تا در نهايت خاستگاه شعر يعني مفهوم اصلي آن به‌دست آيد. اين نظريه از نظريه‌هاي خواننده‌محور سدۀ بيستم اروپاست كه در تحليل متون منظوم معاصر بسيار تاثيرگذار است. از اين رو، در اين مقاله، نخست مولفه‌‌‌‌هاي نظريۀ ريفاتر تبيين و سپس با توجه به آن‌ها قصيدۀ «غريب الغرباء» از معروف عبدالمجيد، تحليل و بررسي شده است. گفتني است كه اين شاعر معاصر مصري نخست اهل سنت و پيرو مذهب شافعي بود و بعدها به مكتب تشيّع گرايش پيدا كرد و از محبان خاندان عصمت و طهارت گرديد. وي با اعتقاد قلبي و مطالعات گسترده‌اي كه پيرامون اصول عقايد شيعه داشت، آن را برگزيد. او مي‌گفت از آن پس بر اثر تلاش و مجاهدت به دين و عقيدۀ كاملي دست يافته است. لذا مي‌تواند در زندگي از قلبي آرام و خاطري آسوده بهره‌مند گردد. از يافته‌هاي پژوهش برمي‌آيد كه به بركت تشرف معروف عبدالحميد به ساحت قدسي امام رضا (ع) و به يُمن وجود پربركت اين امام رئوف بود كه مسير توبه، اميد و رستگاري براي او فراهم گرديد. در نتيجه شاعر در اين سروده به تبيين فرهنگ رضوي پرداخته و از جود، بخشش، كرم و سخاوت اين امام همام پرده برداشته است.