موقعيت جريان‌هاي اجتماعي در تحولات منجر به زوال قاجاريه

از مشروطه تا كودتاي 1299هـ.ش، در هر رويداد تاريخ‌ساز، سواي عوامل بيروني و شاخصه‌هاي مؤثر فرعي، پنج گروه اجتماعي اصلي در صحنۀ سياست ايران دست‌دركار بوده‌اند. شاهزادگان، اشراف و هواداران سـلطنت؛ روشنفكران و آزادي‌خواهان؛ چـپ‌گرايان؛ رهبران ايلي و سران چادرنشينان؛ و روحانيت. اين پنج گروه با ويژگي‌ها و نيروهاي متفاوت، گاهي با اهداف و منافع متضاد و در پاره‌اي موارد همسو، همواره در رقابت و كشمكش زيستند و توانستند موجوديت خود را تا پايان حيات دودمان قاجار در پاييز 1304 حفظ نمايند. پژوهشِ حاضر مي‌كوشد تا به اين پرسش اصلي پاسخ دهد كه جريان‌هاي عمدۀ باشنده در سياست ايران به هنگام بركناري قاجارها با چه كيفيتي، در چه وضعيتي قرار داشتند و كدام توانستند بيش از ديگران اثرگذار باشند. بر شالودۀ موضوع مورد اشاره و با بهره‌گيري از روش تحليل تاريخي يعني كالبدشكافي منسجم مدارك موجود در سير تاريخي رخدادها، اين نتيجه حاصل مي‌شود كه روحانيت پيش از همه به دورنماي تغييرات اساسي پي بُرد و با تقويت اعتبارش كه بر اثر بازشكوفايي حوزۀ علميۀ قم و مهاجرت مراجع از عتبات به ايران فراهم شده بود، توانست در روند انتقال قدرت، روابطي منظم و متوازن با سردارسپه برقرار سازد؛ اما ساير جريان‌ها كه از واقعياتِ روز و ماهيت رقيب سرسختشان كمتر آگاهي داشتند؛ يا به‌كلي حيثيت‌شان را از دست داده بودند، يا ناگزير به ارادۀ رضاخان تن‌دردادند و يا با آغاز روند تحولات، به تدريج در برابر شرايط جديد غافل‌گير گرديده و به گوشه‌اي رانده شدند.