تحليل نشانه‌شناختي «اسراف و اقتار» در آيۀ 67 سورۀ فرقان بر اساس مربع گريماس

از روزهاي آغازين نزول قرآن، تلاش‌هاي بسياري براي درك آيات الهي صورت گرفته است. فهم فكورانه آيات، با چگونگي درك معنايي درست از آيات ارتباط مستقيم دارد و به‌همين جهت، از جمله چالش‌هاي مهم در تفسير قرآن، شناسايي دقيق روابط بين‌واژگاني است. آيۀ 67 سورۀ فرقان از جمله آياتي است كه مفسران در فهم آن با هم اختلاف‌نظر دارند. در اين آيه، دو واژۀ «اسراف» و «اقتار» به‌عنوان يك دوگان تقابلي مطرح شده‌اند و از واژۀ «قوام» به‌عنوان حدّ وسط ميان آن‌ها ياد شده است. الگوي «مربع نشانه‌شناسي» يكي از الگوهاي منتخب و روشي براي بازنمود ژرف‌ساخت معنايي متن، مبتني بر روابط تقابلي است كه توسط الگيرداس گريماس تبيين شده است. در اين پژوهش سعي بر آن است تا از طريق واكاوي دوگان تقابلي «اسراف» و «اقتار»، فهم عميق‌تري از مفاهيم آيۀ 67 سورۀ فرقان به دست آيد. در نوشتار حاضر، مقولۀ مشترك بين اين دو مفهوم، «مصرف مال» در نظر گرفته شده است؛ بنابراين صرف «مال» يا بود و نبود آن مدّنظر نيست. يافته‌هاي اين پژوهش حاكي از آن است كه لايه‌هاي معنايي «اقتار» از واژگاني مانند «امساك» و «بخل» تشكيل شده است. همچنين واژۀ «اسراف» شامل لايه‌هاي معنايي مانند «تبذير» و «تعفف» است. در اين ميان، طيف‌هاي مختلف ديگرِ مصرف مال چون «قوام» و «قناعت» نيز وجود دارند. قرآن براي بيان حد ميانۀ اين دو واژه، از كلمۀ «قوام» استفاده كرده است كه دقيقاً با مطالعات نشانه‌شناختي تطبيق دارد.