بازنمايي فضاي شهر و معماري در خاطرات زنان قاجار

اولين شرح‌حال‌ و خاطرات مكتوب زنان ايران، به زمان قاجار باز مي‌گردد. ولي تاكنون پژوهشي درباره محتواي اين سفرنامه‌ها صورت نپذيرفته و نگاه به زنان قاجار محدود، كلي و گاهي اغراق‌آميز است. اين درحالي است كه نگاه از بستر سفرنامه و شرح‌حال، حقيقي و مبين واقعيت زمان خويش است. هدف اين پژوهش، شناخت نگاه زنان قاجار از فضا و خوانش فضاهاي تجربه شده آنها است. پرسش اصلي پژوهش آن است كه فضاهاي معماري و شهر در سفرنامه‌ها زنان عصر قاجار از چه جنبه‌هايي بازنمايي شده است و درك زنان سفرنامه نويس عصر قاجار از سفر و مكانه اي جديد در عين رعايت تفكيك جنسيتي چه بوده است؟ براي پاسخ به اين پرسش، سفرنامه هاي حج دختر فرهاد ميرز ا ( 1297 ه.ق.)، سفرنامه حج همسر عمادالملك( 1303 ه.ق.)، سفرنامه عاليه خانم شيرازي ( 1309 ه.ق.)، سفرنامه وقارالدوله ( 1317 ه.ق.) و سفرنامه بي بي خاور شادلو ( 1319 ه.ق.)، كه همگي در زمان قاجار به نگارش در آمده اند را انتخاب نموده و از خلال متون آنها به چگونگي شرح و بازنمايي فضاي شهر و فضاي معماري، پرداخته مي شود. رويكرد پژوهش تاريخي -تفسيري و شيوه ي گردآوري داده ها، اسنادي و كتابخانه اي و روش تحقيق، تحليل مضمون است و نتايج بيانگر آن است كه بازنمايي شهر و معماري در سفرنامه هاي زنان قاجار، طيفي از كيفيات بصري تا ويژگي هاي ذهني را در برمي گيرد و شخصيت راوي، در كيفيت و نوع خوانش و شرح ويژگي مكان موثر است و با وجود موانع پيش روي اين زنان، آنها تا حد ممكن به شرح جزئيات مكانها مي پردازند، كه اين در خصوص شرح فضاهاي شهري، توجه آنها به عظمت بناها، آباداني و ازدحام جمعيت قابل تامل است.