تبلور كارناوال باختيني در نگارش فيلمنامه‌هاي دهۀ هشتاد ايران

در اين پژوهش سعي شده است فيلم‌نامه‌هاي دهه هشتاد ايران با تمركز بر مؤلفه‌هاي كارناوالي برگرفته از مفهوم كارناوال كه يكي از مفاهيم مهم در آراي نظريه‌پرداز روس، ميخاييل باختين است، مورد بررسي قرار گيرد. ماهيت كارناوال باختين، رويكردي انتقادي نسبت به شرايط موجود جامعه است كه در بستر تقابل فرهنگ رسمي و غيررسمي شكل مي‌گيرد. فرهنگ مردمي موقعيت برابر اجتماعي ايجاد مي‌كند تا گفت‌وگومندي، فارغ از صداي سلطه‌گر شكل گيرد. در سايه‌ي گفتاشنود آزاد، چندصدايي بر پايه‌ي شاخصه‌هاي گروتسك و خنده كه در بطن جامعه جاري است، متجلي مي‌شود. ويژگي‌هايي كه يك متن را كارناواليزه مي‌سازد شامل گفتمان چندصدايي، رئاليسم‌گروتسك، خنده، آزادي، برابري، وارونگي، نسبيت و مفاهيم متضاد، نافرماني از قدرت حاكم، بازي، نقاب، ديوانگي، ضيافت و مرگ است. پژوهش حاضر با مطالعه‌ي چگونگي كاركرد اين مؤلفه‌ها در متن فيلم‌نامه تلاش مي‌كند ضمن شناخت مفهوم كارناوال و مؤلفه‌هاي آن، دريافت نويني از كاربرد اين مفهوم در ادبيات نمايشي خاصه فيلم‌نامه‌هاي دهه هشتاد ايران حاصل شود. اين تحقيق به شيوه‌ي توصيفي- تحليلي و با هدف شناخت مفهوم كارناوال باختيني و نمود آن در گزيده فيلم‌نامه‌هاي دهه هشتاد ايران با عناوين «نان، عشق و موتورهزار»، «قاعده بازي» و «بيست» صورت گرفته است. يافته‌ها نشان مي‌دهند كاركرد مؤلفه‌هاي كارناوالي در نگارش فيلم‌نامه‌ها، طبق موقعيت انتقادي موجود در بستر فرهنگي و اجتماعي اوايل تا اواخر دهه‌ي هشتاد، مبتني‌بر فضاي سياسي هر دوره دستخوش تغييروتحولات آن سال قرار گرفته است. آنچه در متون منتخب مشاهده مي‌شود تأثير ويژگي‌هاي كارناوالي در فضاي كلي آثار است كه با توجه به دوره‌ي نگارش آن اثر در سيطره‌ي كارناوال وجوه برخي از مؤلفه‌هاي كارناوالي نسبت به ديگر مؤلفه‌هاي آن داراي نوسان است. از آنجايي كه گستره‌ي هنر جايگاه مناسبي جهت بالندگي جامعه است، چنين برداشت مي‌شود كه با تلفيق هنر و نظريه‌اي كاربردي چون كارناوال به‌منظور نقد و بيان مسايل و معضلات فرهنگي و اجتماعي جامعه مي‌توان به خلق آثاري پرداخت كه در خلال سرگرمي مخاطب نكته‌اي جهت پيشبرد اهداف سازنده در بستر اجتماع داشته باشند.