تكانۀ خارجي، فشار هزينه، و ركود تورمي در اقتصاد ايران

طي دهه هاي گذشته دو منشأ اصلي تحريك انتظارات و فشارهاي تورمي در اقتصاد ايران قابل‏ شناسايي هستند: افزايش نرخ ارز و هزينه كالاهاي وارداتي، و عدم تعادل بين مقياس اسمي اقتصاد و ظرفيت توليد. به علت تغيير در وضعيت كلي اقتصاد در دهه‏ هاي 1390-1380 و 1401-1391 ميزان اثر اين دو عامل در ايجاد فشارهاي تورمي بسيار متفاوت بوده است. يافته‏ هاي پژوهش حاضر حاكي از آن است كه در دهه 1401-1391 تكانه هاي منفي خارجي عامل اصلي پرش هاي نرخ ارز و مهم‏ترين محرك در ايجاد موج‏ هاي فشار هزينه بودند. در اين دوره، سياست هاي طرف تقاضا، به‎ويژه سياست پولي پيشران نبوده، بلكه با ماهيتي واكنشي نقش استمراردهندۀ فشارهاي تورمي را داشته است. يافته‏ هاي اين پژوهش نشان مي ‏دهد كه تفاوت در عملكرد نرخ تورم در دهه 1401-1391 در مقايسه با دهه 1390-1380 را مي توان به وقوع تكانۀ خارجي تحريم و انتقال اثر آن به هزينه هاي توليد و توزيع و اصابت آن به بخش عرضه نسبت داد.. متوسط نرخ رشد سالانه نقدينگي در دهه 1401-1391 دوونيم درصد بيش‏تر از دهه 1390-1380 است، اما متوسط سالانه نرخ تورم در دهه اخير نزديك به چهارده درصد بيش‏تر از دهه قبلي بوده است. در دهه 1380 تا 1390 انبساط مالي و پولي موتور رشد تقاضاي كل و فشارهاي تورمي بودند، اما ثبات نسبي نرخ ارز، كاهش مداوم نرخ ارز حقيقي، روان  بودن گردش كالا و ارز، و افزايش نسبت واردات به توليد ناخالص داخلي باعث محدود شدن فشارهاي تورمي شده بودند. اين عوامل به تقويت تقاضا براي ريال به عنوان دارايي مالي كمك كردند و از اين بابت بخشي از اثر رشد نقدينگي جذب شد.