تحليل اثر رانت نفت بر ماليات در ايران با تمركز بر نقش اقتصاد زيرزميني

با توجه به اهميت اقتصاد زيرزميني و وابستگي اقتصاد ايران به نفت و تاثيرپذيري نظام ماليات ستاني از درآمدهاي نفتي، در پژوهش حاضر تلاش شد كه اثر رانت نفت بر ماليات با تاكيد بر نقش اقتصاد زيرزميني طي دورۀ زماني 1400-1352 در قالب متقارن و نامتقارن تحليل و بررسي شود. براي اين منظور، نخست اندازۀ اقتصاد زيرزميني با روش ميميك محاسبه شد كه بيانگر ميانگين 15/2 درصدي اين شاخص در اقتصاد ايران است. سپس الگوي پژوهش با رهيافت خودرگرسيوني با وقفه‌هاي توزيعي خطي (متقارن) و غيرخطي (نامتقارن) برآورد شد. نتيجه حاكي از آن است كه در برآورد متقارن، ماليات به‎طور معكوس از رانت نفت تاثير مي‌ پذيرد و افزايش اندازۀ اقتصاد زيرزميني سبب تشديد اين رابطۀ منفي مي‌ شود. برآورد نامتقارن نيز نشان مي‌ دهد كه نوع اثرگذاري رانت نفت بر ماليات نامتقارن است، به‎نحوي كه نخست، اثرگذاري شوك‌‌هاي مثبت رانت نفتي بر ماليات به ‏مراتب بزرگ‏تر (بيش از دوبرابر) اثرگذاري شوك‌هاي منفي رانت نفتي است. دوم، گسترش اقتصاد زيرزميني تاثير نامطلوب شوك‌ هاي منفي رانت نفت و تاثير مطلوب شوك‌ هاي منفي رانت نفتي بر ماليات را تشديد مي ‌كند. بر مبناي اين، پيشنهاد مي‌ شود كه سياستگذار اقتصادي فارغ از فراز و فرودهاي نفت و رانتِ حاصل از آن، مجدانه در ارتقاي كارايي سيستم مالياتي و ماليات ستاني همت گمارد و تا حد ممكن در راستاي كنترل و كاهش حجم اقتصاد زيرزميني تلاش كند.