نسبت سوژه و اقتدار ساختارمند در آراي آلتوسر و لاكان

پارادايم ها، الگوهاي معنايي مشتركي هستند كه نوع نگرش نسبت به جهان و كردارهاي اجتماعي را جهت مي دهند. معمولاً از پارادايم هاي چندگانه اي ذيل عنوان سنت، مدرنيسم و پست مدرنيسم براي اشاره به تطورات فكري صورت‌گرفته در مباني و مفروضات و نيز تتبعات انديشه ورزي در طول تاريخ استفاده مي شود. يكي از مهم ترين اصول اين تقسيم بندي پارادايمي، تحليل نسبت ساختار با كارگزار و تقابل و تعامل آنها بوده است. به ويژه به نظر مي رسد كه نسبت ساختار و كارگزار در انديشۀ معاصر، بسي پيچيده تر از تقسيم بندي دوگانه و ذات گرايانه متداول و مرسوم گرديده است؛ چنان كه براي نمونه، انديشمندان پساساختارگرا و يا الهام بخش پست مدرني همانند «ژاك لاكان»، مباحث خود را با استفاده از تلقي ناخودآگاه آدمي به مثابۀ ساختاري مبتني بر زبان به پيش برده اند. از سوي ديگر انديشمندان قابل دسته بندي در رويكرد مدرن همچون «لويي آلتوسر» با ديدگاه ساختارگراي خود، زمينه هاي ترديد در هويت مستقل و خودبنياد سوژه را فراهم آورده اند. در اين نوشتار با تمركز بر خوانشي از آراي آلتوسر و لاكان به برخي از همانندي هاي ديدگاه ايشان و تبعات آن بر نسبت بين سوژه با اقتدار پرداخته مي شود. يافته‌هاي مطالعه‌ بيانگر آن است كه سوژه در فرايند تكوين خود در بستر زبان و ايدئولوژي و در نسبتي با ساختارهاي اجتماعي، با همۀ نوسان‌ها و افت‌و خيزهايي كه داشته، دچار مرگ نشده و قدرت دركنار وجه سركوب‌گر و محدودكنندۀ خويش، به برساختن سوژه نيز مي‌پردازد. از اين رو در انديشه آلتوسر، ضمن بسياري از تشابهات با انديشه لاكان، مرجعيت اقتدار، بيشتر مورد توجه است و در نگرش لاكان، سوژه، امكان‌هاي بيشتري براي گريز از اقتدار دارد. پس آلتوسر با طرح بحث ايدئولوژي، سوژه را ذيل آن در نظر گرفته، هرچند از ديد او در عرصه ايدئولوژي، امكان شكل‌گيري كانون هاي مقاومت نيز وجود دارد. افزون بر اين لاكان نيز زبان را به صورت ساختاري مسلط بر سوژه در نظر مي گيرد كه به كردارهايش جهت مي‌دهد، اما متأثر از متحول بودن امر سياسي در ديدگاه وي، نوعي وضعيت بي‌قراري وگريز از مرجع اقتدار در سوژه مشاهده مي شود.