بررسي طرح، نقش و شيوه‌ توليد منسوجات آويز در فضاهاي زيستي عصر قاجار

منسوجات با طرح هاي محرابي و ترنج دار به رغم كاربرد گسترده در امور مصرفي، معمولاً به سبب عدم استفاده در پوشاك از يك سو و صورت مشابه با دست بافته هاي داري در سوي ديگر، كم‌تر در قالب انواع پارچه مورد بررسي قرار گرفته اند. اين در شرايطي است كه اين موارد، نقش مهمي در تامين اقتضائات زيستي عهد قاجار داشتند و افزون بر كاركرد آشكار به عنوان زيرانداز يا بسته بندي هم‌چون سجاده و بقچه، به صورت آويز فراوان به‌كار مي آمدند و ضمن برآورده ساخت برخي نيازهاي فيزيكي، زينت بخش محيط بودند. با اين حساب پرسش آن خواهد بود: منسوجات آويز در فضاهاي زيستي عصر قاجار معمولاً با كدام يك از انواع طرح و نقش، متناسب با كدام كاربرد و با چه شيوه اي تهيه مي شدند؟ بررسي ها به شيوه‌ تحليليـ تاريخي با نمونه گيري طبقه بندي احتمالي از منسوجات آويز عصر قاجار در قالب 22 مورد و با واكاوي در اسناد مكتوب و تصويري آن عهد نشان داد: ازآن‌جاكه، پارچه هاي محرابي و ترنج دار از قاعده‌ تكرار سراسري نقش عدول كرده اند، معمولاً با عمليات تكميلي پارچه سازي هم‌چون چاپ قلمكار، رودوزي (به ويژه رشتي دوزي، چشمه دوزي، گلابتون دوزي) تكميل مي شدند و در صورت آويز به عنوان تابش بند، پرده، ديواركوب، پوشش طاقچه و سربخاري و البته، خيمه پوش استفاده داشتند. هرچند دركنار اين اقسام، ديگر طرح ها هم‌چون انواع واگيره اي، كتيبه اي و روايي در برخي از اين مصارف استفاده داشت يا حتي پارچه هاي بدون طرح و نقش نيز به كار مي آمد. اما در هر صورت نقشه هاي محرابي و ترنج دار با غلبه‌ نقوش گياهي يا همراهي جزيي صور انساني و جانوري در قالب طرح محرابي، در تكميل فضاهاي زيستي عصر قاجار به مثابه‌ منسوجات آويز پيشتاز ميدان رقابت بود. اين مقاله برگرفته از طرح پژوهشي نويسنده اول با عنوان «تحليل و طبقه بندي طرح و نقش پارچه هاي عصر قاجار (1304- 1175 هـ.ش.)» است كه در قالب ارتباط دانشگاه هنر با جامعه و صنعت در پژوهشكده هنرهاي سنتي پژوهشگاه ميراث فرهنگي و گردشگري به تصويب رسيده و تحت نظر ايشان در حال انجام است.