خوانش توصيفي-تحليلي جايگاه عقل از ديدگاه ملاصدرا و ابن‌عربي

ابن عربي با رويكردي عرفاني و ملاصدرا به مثابه يك حكيم متأله در آثار خود به بررسي عقل، خواه به عنوان موجودي مستقل از انسان و خواه به مثابه قوه اي ادراكي در انسان پرداخته اند. مقاله حاضر در صدد تحليل و مقايسه اين دو ديدگاه است. از نظر ابن عربي، عقل اول، نخستين مخلوق روحاني و اولين مفعول ابداعي است كه همه معلومات علوي و سفلي است كه بدون واسطه از خداوند دريافت مي كند. وي عقل نظري را در معرفت به حق، ناتوان مي‌شمارد و معتقد است عقل در شناخت حق‌تعالي، دو مقام دارد: مقام ادراك و مقام قبول و پذيرش. عقل از ادراك و شناخت ذات حق و بعضي از مراتب تعينات و تجليات حق، ناتوان است، اما در مقام پذيرش و قبول، قادر به شناخت حق بوده و محدوديتي ندارد. ملاصدرا در برخي آثار خود، عقل را صادر  نخستين به شمار مي آورد، ولي در برخي آثار ديگر به پيروي از ديدگاه عرفا، وجود منبسط را صادر نخست مي‌پندارد. وي هرچند براي عقل، جايگاه رفيع معرفت‌شناسي درنظر مي‌گيرد، اما با پذيرش محدوديت‌هاي آن و ردّ حجيت مطلق براي عقل، مدعي است فرد مي‌تواند با شناخت‌هاي عقلاني به‌سوي استكمال نفساني خويش پيش رفته و زمينه را براي دريافت‌هايي فراتر از عقل فراهم آورد.