همزيستي ادب غنايي و تعليمي در آينه تحليل بينامتني آثار نظامي و قابوس‌نامه بر اساس نظريه ژرار زنت

تحليل روابط بينامتني متونِ ادبيِ ژانرهاي مختلف، يكي از راهكارهاي عملي بررسي آميختگي يا «همزيستي» انواع ادبي است. قابوس‌نامه و آثار نظامي به عنوان متوني كانوني در ادب فارسي، نقش رسانه‌اي در دادوستد فرهنگي، ادبي و تمدّني ايران داشته‌اند. تأثيرپذيريِ نظامي از قابوس‌نامه با شواهد چشمگير بينامتني قابل اثبات است. از نشانه‌هاي مهم اين تأثيرپذيري، رسوخِ انديشگاني و زبانيِ قابوس‌نامه در آثار اوست. بررسي آثار نظامي و قابوس‌نامه، اهميّت تعاملات بينامتني را در همزيستي انواع ادبي نشان مي‌دهد. اين مقاله به روش توصيفي-تحليلي، بينامتنيّت قابوس‌نامه و آثار نظامي را با ارائه شواهد، بررسي-كرده، به اين نتيجه رسيده‌است كه تعاملات بينامتني، آشكارا نشان‌دهنده دادوستد انواعِ مختلف ادبي است. عنصرالمعالي و نظامي هر دو به همزيستي انواع ادبي اشراف داشته‌، از اين طريق گفتگويي بين انواع و آثار ادبي برقراركرده‌اند. در قابوس‌نامه علاوه بر اختصاص باب‌هايي به غنا و حماسه، در مطاويِ مطالب تعليمي نيز عناصر غنايي و حماسي به‌كار رفته‌است. نظامي نيز به فراخورِ بافتِ متني و موقعيّتي آثارِ غيرتعليمي خود، از عناصر تعليمي به عنوان اجزائي جدايي‌ناپذير، استفاده‌كرده‌است كه از نمونه‌هاي بارز آن درج «اندرزنامه» در آثار غنايي و حماسي خود، بويژه در ادامه «ساقي‌نامه»هاست. فراواني بينامتنيّتِ ضمني(تلميح و اشاره) و صريح(عقد) نشان‌گر نبوغ و خلاقيّت نظامي در استفاده از ميراث منثورّ پيش از خود بويژه قابوس‌نامه است. وي به اين ميراثِ گران‌قدر جامه وزن، قافيه وتصاوير ادبي پوشانده، تا به آثار خود غناي محتوايي، اتّساع معنايي، انسجام متني و جذّابيّت هنري بخشد.