تحليل معرفت‌شناختي بيداري در ادب عرفاني فارسي و ساتوري در روايت‌هاي آيين ذن (مطالعه موردي: «مثنوي معنوي مولوي» و روايت‌هاي «دروازه بي دروازه» و «صد و يك داستان ذن»)

بيداري به معناي از ميان رفتن غفلت و ناآگاهي و يكي از مهم‌ترين اصطلاحات در عرفان اسلامي است كه مولوي در داستان‌هاي مثنوي معنوي بارها از آن سخن گفته، ويژگي‌هاي آن را بازنموده است. همچنين در روايت‌هاي آيين ذن، ساتوري همين معنا را دارد و درك و تجربه آن اساس و جان‌مايه مراقبه و سلوك به‌شمار مي‌رود. بر اين پايه، هدف اين جستار، تحليل يافته‌هاي بيداري است از نگاه مولوي در مثنوي معنوي به‌عنوان اثري شاخص در حوزه عرفان اسلامي ـ ايراني با روايت‌هاي ساتوري در مجموعه‌هاي «دروازه بي دروازه» و «صد و يك داستان ذن» كه هر دو از مشهورترين نوشته‌ها در سنت عرفاني ذن يه‌شمار مي‌روند. بازنمودن يكساني‌ها و ناهمساني‌هاي اين دو مكتب فكري با روش توصيفي ـ تحليلي سامان يافته است و تحليل و تبيين داده‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد، ويژگي‌هاي بيداري در مثنوي معنوي و ساتوري در آيين ذن مانند: ناگهاني‌بودن، آگاهي‌بخشي و تكرارپذيري با يكديگر همساني دارند، اگر چه ويژگي ناگهاني‌بودن در روايت‌هاي ساتوري بازتاب بيشتري دارد. همچنين ويژگي حيرت‌انگيزي كه خصوصيتي فرعي و برآمده از نگاه مخاطب است، در روايت‌هاي آيين ذن بازتاب فراواني يافته كه برخاسته از ساختار منطق‌گريز و تحليل‌ناپذير اين مكتب است. حال اينكه داستا‌ن‌هاي مبتني بر بيداري در مثنوي معنوي كه در تطبيق با روايت‌هاي ساتوري از بنيان‌هاي عقلاني و منطقي مستحكمي پيروي مي‌كنند، حايز اين ويژگي نيستند.