طرح و نقش منسوجات كاربردي در مبلمان عصر قاجار به روايت اسناد تاريخي

در عصر قاجار، مبلمان در معناي بسيط و نه صرفاً تداعي امروزي آن، نقش مهمي در فراهم آوردن آسودگي مردم داشت. به‌دليل حضور گسترده منسوجات در اين كاربرد، هدف مقاله پيش‌رو، بررسي طرح و نقش انواع پارچه‌هاي مورداستفاده در اين مصداق است. جهت دستيابي به اين هدف، با شناسايي مبلمان قاجاري، چگونگي كاربرد پارچه در آن‌ها مورد واكاوي قرار گرفته است. بنابراين، پرسش اين است: در فضاي نشيمن و استراحت منازل عصر قاجار، انواع مبلمان در چه قالبي تعريف مي‌شود و پارچه‌هاي كاربردي در ساخت، تكميل و تزيين آن‌ها از نظر طرح و نقش چگونه است؟ اين پژوهش با رويكرد تاريخي و روش توصيفي ـ تحليلي شكل گرفته است. نتيجه گردآوري و تحليل داده‌ها به‌صورت كتابخانه‌اي، با غور در اسناد تاريخي، ازجمله سفرنامه‌ها، نمونه‌ پارچه‌هاي به‌جامانده و تصاوير مشتمل بر نقاشي و عكس، نشان داد كه اصلي‌ترين مبلمان اين عهد با كاربري منسوجات، مشتمل بر شكل‌هاي متحرك است و به‌صورت انواع جداره‌اي نرم (رختخواب‌پيچ، مخده، متكا، بالش، تشك، لحاف و پتو)، جداره‌اي سخت (ميز، صندلي، كرسي) و كف‌پوش (روفرشي و سفره به وقت پذيرايي) معني پيدا مي‌كند. منسوجات كاربردي در مبلمان جداره‌اي نرم، به غير از اقسام بدون طرح و نقش، واگيره‌اي، محرمات، قابي و افشان بود. در مبلمان جداره‌اي سخت، صور ترنج‌دار و واگيره‌اي غالب مي‌نمود؛ هرچند انواع افشان و محرمات نيز به‌عنوان روميزي استفاده داشت. درنهايت طرح‌هاي محرمات و ترنج‌دار به‌ترتيب براي روفرشي و سفره از رواج برخوردار بود. در تمام اين موارد، نقش گياهي پيشتاز ميدان رقابت مي‌نمود. البته طرح‌هاي محرمات و قابيِ بدون نقش نيز وجود داشت و گاه صور هندسي به تبعيت از شيوه نقش‌اندازي (چشمه‌دوزي) بر پارچه ظاهر مي‌شد. درمجموع مشخص شد كه برخي از انواع طرح‌هاي نه‌گانه پارچه‌هاي سنتي در ساخت مبلمان قاجاري دخيل نبوده‌اند و برخي ديگر مشتمل بر افشان، ترنج‌دار، واگيره‌اي، محرمات و قابي مورد بهره‌برداري بيشتر قرار گرفته بودند.