نقش اقدامات زيستي بر فرآيند فرسايش خاك با استفاده از مدل InVEST در حوزه آبخيز شارقنج، خراسان جنوبي

مقدمه و هدف پژوهش: امروزه بوم‌سازگان‌ها نقش بي بديلي در تأمين نيازهاي انساني و ارائه خدمات متنوع به ذي‌نفعان خود برعهده دارند. اما بروز پديده‌هاي متعدد از جمله افزايش جمعيت و افزايش تقاضا براي رفع نيازهاي انساني، خدمات بوم‌سازگان (ES) را با مشكل مواجه ساخته است. از اين رو، تخريب زمين يك مسئله مهم محيط‌زيستي است كه تحت‌تأثير عناصر و عوامل مختلفي قرار دارد. برهمين‌اساس اقدامات مديريتي و حفاظتي و استقرار پوشش گياهي در يك آبخيز مي‌تواند نقش ارزشمندي در حفاظت خاك و جلوگيري از فرسايش ايفا نمايد. لذا در اين پژوهش سعي شده است نقش عمليات زيستي و مديريتي حوزه آبخيز شارقنج خراسان جنوبي بر فرسايش خاك در شدت هاي مختلف بارندگي مورد ارزيابي قرار گيرد.روش‌ پژوهش: حوزه آبخيز شارقنج با مساحت 94.87 كيلومترمربع در شهرستان بيرجند استان خراسان جنوبي واقع شده است. ميانگين بارندگي ساليانه آبخيز نيز حدود 210 ميلي متر است. حوزه آبخيز شارقنج به دليل دارا بودن شيب زياد در قسمت شرق و جنوب شرق، قرارگيري مناطق مسكوني و اراضي باغي در حريم و بستر رودخانه و رژيم بارشي شديد در بهار از پتانسيل سيل خيزي خوبي برخوردار است. براي ارزيابي نقش عمليات اصلاحي زيستي بر فرآيند فرسايش خاك در حوزه آبخيز مطالعاتي از مدل InVEST استفاده شد. براي آماده‌سازي ورودي‌هاي مدل از داده‌هاي بارندگي ساليانه ايستگاه‌هاي قائن، بيرجند، موسويه و منصورآباد براي دوره زماني 1381 تا 1399 و براي دوره بازگشت هاي 2، 5، 10 و 50 سال استفاده شد. در ادامه عامل‌هاي فرسايندگي باران، فرسايش‌پذيري خاك، مديريت پوشش و عامل حفاظت زمين تعيين شد.يافته هاي پژوهش: بيشينه مقادير شاخص فرسايندگي باران در دوره بازگشت هاي 2، 5، 10 و 50 سال به ترتيب 47.08، 63.68، 85.01 و 98.94 و كمينه اين عامل در همان دوره بازگشت ها به ترتيب 42.88، 56.68، 74.47 و 85.85 مگاژول در ميلي‌متر بر هكتار بر ساعت تعيين شد. هم‌چنين مقدار رسوب توليدشده در دوره بازگشت‌هاي 2، 5، 10 و 50 سال به ترتيب 6699.27، 9024.56، 17452.27 و 20862.30 تن بوده كه بعد از اعمال سناريوي مديريتي به ترتيب به 6439.39، 8668.37، 16892.94 و 17390.87 تن كاهش يافته است. نتايج به دست آمده بر كاهش 3.9، 3.9، 3.2 و 1.7 درصد به ترتيب براي دوره بازگشت‌هاي 2، 5، 10 و 50 سال دلالت دارد.نتيجه‌گيري: در اين پژوهش نقش مديريت زيستي در كنترل فرسايش و رسوب در سطح حوزه آبخيز شارقنج در دوره بازگشت هاي مختلف بارندگي مورد ارزيابي قرار گرفته است. نتايج پژوهش حاكي از آن است كه با افزايش شدت بارندگي، در كاربري فعلي، ميزان فرسايش و رسوب افزايش يافته است اما با اعمال سناريوهاي مديريتي در سطح زيرآبخيزهاي مختلف، فرسايش و رسوب در دوره بازگشت هاي مختلف بارندگي، كمي كاهش يافته است. با توجه به اين‌كه شدت بارندگي در منطقه نقش مهمي در ايجاد فرسايش ايفا مي كند و اثر آن با تركيب اراضي شيب دار تشديد مي‌شود، استفاده اصولي و متناسب با توان اراضي، مي تواند نقشي مؤثري در پيش-گيري از تخريب زمين داشته باشد. لذا رهيافت هاي اين پژوهش مي تواند براي ارائه الگوي مديريتي مناسب براي مديران، بهره برداران و ذي نفعان حوزه هاي آبخيز سودبخش باشد.