تحليل خلاقيت‌هاي زباني روزبهان بقلي در «شرح شطحيات» با تكيه بر الگوي ارتباطي ياكوبسن

تحقيق حاضر با هدف شناسايي ويژگي‌هاي زباني و نيز خلاقيت‌هاي بياني روزبهان بقلي شيرازي، به تحليل «شرح شطحيات» با تكيه بر «الگوي ارتباطي» رومن ياكوبسن (1982 1896) پرداخته است. نتايج تحليل نشان مي‌دهد كه روزبهان در فرايند ارتباط ميان خود و انواع مخاطبان خويش، از ظرفيت‌هاي زبان در نقش‌هاي شش‌گانه آن، شامل: ارجاعي، عاطفي، ترغيبي، همدلي، فرازباني و ادبي (شعري) بهره گرفته است. در اين ميان، به دليل اين كه هدف نويسنده رمزگشايي از شطحيات عارفان نامدار بوده، «نقش ارجاعي» و گزاره‌هاي خبري بيشترين فراواني كاربرد را به خود اختصاص داده است. روزبهان همچنين با بهره‌گيري گسترده از آيات قرآن و احاديث از جهت اشتراك فكري و عقيدتي، با مخاطب همدلي ايجاد كرده است. اين ويژگي اگرچه در حوزه مفهومي «نقش همدلي» الگوي ياكوبسن قرار دارد، اما متفاوت از اين الگو و در زمره خلاقيت‌هاي زباني روزبهان محسوب است. «نقش ترغيبي» شرح شطحيات به شكل خطاب قرار دادن تمام پديده‌هاي هستي نمود يافته و «نقش فرازباني» در شرح شطحيات براي شرح بيش از 200 اصطلاح علمي تصوف به كار رفته است. «نقش ادبي/ شعري» پيام در اين اثر بسيار پربسامد است و به دليل برخورداري روزبهان از تجربيات ناب شخصي و شهودي و تعبيرهاي خلاقانه وي، ذهنيت استعاره گرا بر شرح شطحيات حاكم شده است. با اين حال، از ميان انواع نقش‌ها «نقش عاطفي» به دليل اين كه زبان حال گوينده و احساس خاص او درباره گفته‌هايش است، نمود بارزتري يافته، به‌گونه‌اي كه بر تمامي گزاره‌ها و حتي گزاره‌هاي ارجاعي تسلّط دارد.