تحول فني معماري دوره نوگرايي ايران: فرضيه مرحوم لطيف ابوالقاسمي در مورد تيرآهن و طاق‌ضربي

سقف تيرآهن به همراه طاق‌ضربي از اولين تكنيك‌هاي خاص دوره مدرن‌سازي ايران است كه تاكنون پژوهش تاريخي مناسبي در مورد آن انجام نشده است؛ مرحوم لطيف ابوالقاسمي (استاد فقيد دانشگاه تهران) در دفاع از اين تكنيك، آن را به عنوان يك فناوري ايراني، معرفي كرده است. پژوهش حاضر با رويكرد تفسيري تاريخي، به بررسي فرضيه مطرح شده از سوي ايشان، براساس متون پژوهشي معاصر به همراه اسناد دست اوّل تاريخي از جمله تعدادي نشريات قرن نوزدهمي معماري و ساختمان، پرداخته است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه اين تكنيك در قرن نوزده ميلادي سه خاستگاه متفاوت در اروپاي اوايل مدرن دارد: انگليس (جك آرك)، آلمان (طاق پروسي) و اسپانيا (سقف كاتالان) كه به ترتيب براساس مسأله آتش‌بندي، بهداشت و انطباق با تكنيك‌هاي سنتي، رشد يافته است. ورود آن به سيستم ايراني، با منشأ الماني در كارخانجات دوره پهلوي اوّل و با منشأ انگليسي‌ـ‌آمريكايي در بناهاي دولتي بوده است؛ اما قبل از ورود مهندسان خارجي، اين شيوه با تير چوبي رايج بوده و عملا يك تقاطع تاريخي، آن را به آهن پيوند داده است؛ لذا در قياس با سه منشأ پيشين، ايراني بودن اين تكنيك در فرضيه ابوالقاسمي تأييد مي‌شود و علاوه بر برتري در عدم نياز به قالب‌بندي، نوع كار هنري انجام شده ايراني بر روي آن در بناهاي مردمي، اين تكنيك را به يك ميراث ارزشمند ابتداي مدرن‌سازي ايران بدل كرده است كه مستقل از نمونه‌هاي غربي است.