نقد ديدگاه تفسيري علامه طباطبايي دربارۀ روش‌هاي دعوت به دين در آيه ۱۲۵ نحل

براي تبيين و اثبات معارف ديني و باورهاي كلامي، به چند شيوه مي‌توان استدلال كرد. اين شيوه‌ها در قرآن كريم نيز بيان شده‌ است. يكي از آيات مهمّي كه شيوه‌هاي استدلال بر معارف الهي و دعوت به پروردگار را بيان مي‌كند آيه 125 نحل است: «ادْعُ إِلَي سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ». در اين نوستار با روش تحليل توصيفي به نقد و بررسي ديدگاه علامه طباطبايي درباره آيه مزبور پرداخته مي‌شود. در اين آيه شريفه، سه روش از روش‌هاي دعوت به ديانت و اثبات حقانيت معارف الهي بيان شده است كه عبارتند از: حكمت، موعظه حسنه و جدال احسن. از نظر علامه طباطبايي، حكمت، از بين شيوه‌هاي استدلال، منحصراً منطبق بر برهان است، چنان‌كه موعظه بر خطابه و جدال بر جدل، منطبق است. ضمن اينكه مطابق نظر ايشان، الزام، گرچه غرض غالبي جدل است اما غرض دائمي نيست؛ ازاين‌رو ممكن است يك قياس، جدلي باشد، امّا با هدفِ الزام نباشد. به نظر مي‌رسد حكمت بر تمامي اقسام استدلال عقلي، منطبق مي‌شود؛ البتّه بر فرض اينكه پذيرفته شود كه استفاده از مغالطه در استدلالات كلامي، جايز است و موعظه حسنه نيز بر تمامي اقسام استدلال عقلي غير از برهان، صادق است؛ همان طوري كه «جادلهم» بر خصوص جدل، منطبق است و البته، الزام، داخل در هويّت جدل است.