مقايسه ادراك تأليفي نزد اخوان‌الصفا با ادراك گشتالتي در هنر بر پايه مناسبات ميان كل و اجزاء

تاريخ فلسفه‌اسلامي نشان مي‌دهد كه فيلسوفان قبل از روانشناسان به مطالعه عملكردهاي انسان در بخشي از مطالعات فلسفي به نام «علم‌النفس» پرداخته‌اند. روان‌شناسي تحت عنوان علم‌النفس، قرن‌ها مور توجه فلاسفه جهان و ايران بوده و كمتر فيلسوف و متفكري را از گذشته تاكنون مي‌توان يافت كه به مباحث احساس، ادراك، تفكر و توانايي‌هاي ذهني نپرداخته باشد. با اين حال در بحث ادراك، به ويژه ادراك تاليفي، انديشه‌اي در گروهي از فيلسوفان دوره اسلامي به نام اخوان‌الصفا وجود دارد كه بي‌شباهت به نظريه امروزي گشتالت نيست. نظريه گشتالت كه فرآيندهاي ادراكي مغز را مورد مطالعه قرار مي‌دهد بيانگر آن است كه عمل اصلي ذهن، كل‌نگري است. به‌ ‌اين مفهوم كه در ادراك يك مجموعه يا يك ساختار، كلِ ساختار است كه دريافت مي‌شود و نه تك تك اجزاي آن. به عبارتي، اساس تفكر در نظريه گشتالت، براين محور استوار است كه نقش‌مايه‌هاي كلي، بر عناصر تشكيل دهنده آن برتري دارند و خواصي را دارا هستند كه ذاتاً در خود آن عناصر موجود نيست. اخوان‌الصفا نيز، معتقد بودند كه در مجموعِ معلوماتي از قبيل اعداد، اشكال، اصوات،‌ الوان، ‌الحان و... صفاتي هست كه در مفردات آنها نيست. هدف از مقاله حاضر، تحليل و مقايسه مفهوم ادراك تأليفي نزد اخوان‌الصفا با نظريه ادراك گشتالتي درهنر است. اين مقاله كه به روش توصيفي-تحليلي نوشته شده، حول اين سوال سامان يافته كه نحوه تبيين رابطه كل با اجزاء در ديدگاه اخوان‌الصفا (ادراك تاليفي)  و مباني نظري گشتالت (ادراك-گشتالتي)  درانواع هنر و صناعات، چگونه است؟ ‌يافته‌هاي تحقيق نشان از همساني دو ديدگاه در مباني انسان‌شناسانه، خاستگاه انتقادي، كل نگري، رابطه كل با اجزاء و توجه به عوامل انتزاعي و غير قابل مشاهده و ناهمساني در مباني هستي‌شناسي دارد. دربيان شباهت، هر دو ادراك را عمل اصلي نفس و ذهن (صرفنظر از تعريف اين دو) مي‌دانند، هردو استفاده از حواس را شرط لازم براي ادراك مي‌دانند و هردو معتقدند كه در ادراك كل، دركي بيش از مجموع اجزاء نهفته است. تفاوت اين دو اين است كه كل-گرايي در اخوان‌الصفا، نتيجه تقدير خداوند، حضور قلب، عنايت خدا و تاثير افلاك دانسته مي‌شود ولي گشتالت‌گرايان كل‌گرايي را نتيحه عملكرد ذهن و به عبارتي فطري و در نهايت نتيجه تربيت حواس مي‌دانند.