كاربردها، گونه‌ها و تحولات يك عامل ربط (هِن) در گويش قديم شيرازي

اشعار بازمانده از گويش قديم شيراز يكي از ارزشمندترين مجموعه هاي گويش هاي كهن ايراني است كه هنوز ابهامات واژگاني، دستوري و معنايي فراواني دارد. يكي از كلمات مبهم اين گويش كه با تفاوت هاي بنيادين معنايي و كاربردي در گويش هروي كهن نيز به كار رفته، فعل «هن» است. اين كلمه در فر‌هنگ­هاي قديم فارسي با قيدِ «در گويش قديم شيراز» با معني «است» مدخل شده‌است. در اين مقاله با توجه به تفاوت­هاي اساسي اين فعل در گويش شيرازي و هروي، تنها به كاربردهاي اين فعل در گويش شيرازي خواهيم پرداخت. براساس اشعار شاه‌داعي شيرازي و با اشاره به برخي از ابيات ديگر بازمانده از اين گويش سعي خواهيم نمود انواع، تكواژگونه ها، كاربردها، تحولات و درنهايت صورت اصلي آن را نشان دهيم. «هن» /h-en/ در گويش شيرازي كهن به سه صورت به‌كار مي­رود: 1. با h- آغازين (كامل با n): (هِن) /hen?/؛ 2. با h- آغازي (ناقص بيn): (هِه) /he/ (به‌ندرت ـه /e/، مشابه فارسي گفتاري)؛ 3. بدون h- آغازين: (ِ ن) /-en?/ (به‌ندرت ن /n/). «هن» و «هه» در اين گويش تنها به‌عنوان عامل (فعل) ربط به‌كار رفته­است؛ اما گونة بدون h آغازي اين فعل در فرايند دستوري­شدگي تا مرحلۀ تهي شدگي كامل نيز پيش رفته‌است. درنهايت با توجه به كاربردهاي دستوري و معاني اين واژه، به‌عنوان يك پيشنهاد ريشه شناختي كه بايد دقيق تر بررسي شود، شايد بتوان «هن» را محصول تحول صيغۀ سوم­ شخص قاعده­ مند فعل h- دانست: hēd/ hed hen.