بازخواني جايگاه و هويت زنان هنرمند قاجاري با نگاهي به رقم‌ها و ترقيم‌ها (در گذار از عهد فتحعلي‌شاه تا آغاز پهلوي)

تاريخ هنر ايران اساسا تاريخي درباري و مردانه است و حاميان و هنرمندانش را مردان تشكيل داده‌اند. در اين فضاي مردسالار اگر هم جايي براي حضور زنان بوده باشد، آثاري است كه زن صرفا موضوع آنهاست و به يك معنا جايگاه ابژه را دارد. اما اين روند در عهد فتحعلي‌شاه قاجار و به دست دختران خوشنويس شاه و عده‌اي از زنان درباري تغيير كرد. زنان دربار قاجار علاوه بر كار هنري، به امر مهم درج نام و نشان خود (رقم) در پاي آثار و مكتوبات‌شان نيز مبادرت ورزيده‌اند و از اين حيث پيشگام جرياني هستند كه تا پيش از اين مسبوق به سابقه نبوده است. اين پژوهش به روش تاريخي و تحليلي، و با هدف بازخواني هويت و شناخت جايگاه مغفول زنان صاحب رقم از دوره‌ فتحعلي‌شاه تا دورۀ پهلوي انجام گرفته و در پي پاسخ به اين پرسش‌هاست كه كيفيت و ميزان ترقيم آثار هنري به دست زنان در حوزه‌ خوشنويسي و تصويرگري عصر قاجار تا اوايل دوره‌ پهلوي چه تحولاتي را به خود ديده است؟ و اين عمل اساسا چه دلالت‌هاي اجتماعي‌اي در پي داشته است؟ ارزيابي‌ نمونه‌هاي موجود گوياي آن است كه رقم‌ها با گذشت زمان فراگير شده و به تدريج از انحصار دربار و اعيان بيرون آمده است. اين مهم را اصولا بايد معلول تحولات سياسي و اجتماعي، از جمله در آگاهي و مطالبه‌گري زنان، تحول نظام آموزش و تعديل مطلق‌گرايي دانست. عمل ترقيم آثار هنري به دست زنان هنرمند با مفاهيم ضمني عمده‌اي همراه بوده كه خودآگاهي، تشخص، اعتبار و مالكيت (هويت فردي) از مهم‌ترين آنهاست.