ارزيابي اثر تغيير كاربري بر ميزان رواناب با استفاده از زنجيره ماركوف در حوضه آبخيز نهر اعظم شيراز

تغييرات كاربري اراضي يكي از عوامل اصلي تغيير در ميزان رواناب سطحي حوزه‌هاي آبخيز بوده كه بررسي آن براي كاهش خسارات حاصل از سيل (جاني و مالي) و اعمال مديريت صحيح در حوزه‌هاي آبخيز ضروري است. اين در حاليست كه حوضه آبخيز نهر اعظم در شمال كلان‌شهر شيراز واقع شده و در سال‌هاي قبل شاهد لطمات جاني و مالي فراوان به ساكنين شيراز در اثر سيل بوده‌ايم. پژوهش حاضر به‌منظور بررسي رابطه تغيير كاربري با ميزان رواناب حوضه آبخيز نهر اعظم شهر شيراز با مساحت 94463 هكتار بوده كه با استفاده از مدل SWAT در بازه زماني 2020-2004 انجام شده است. مدل با استفاده از داده‌هاي سال 2004 تا 2014 واسنجي و از سال 2015 تا 2020 اعتبارسنجي شده و از تصاوير ماهواره‌اي لندست مربوط به سال‌هاي 2003 و 2020 استفاده شد. اين تصاوير بعد از انجام پيش‌پردازش‌هاي ضروري با استفاده از روش طبقه‌بندي نظارت شده به 6 كاربري اصلي طبقه‌بندي شده و با استفاده از روش زنجيره ماركوف براي سال 2040 نقشه كاربري اراضي تهيه شد. سپس با مدل واسنجي شده، تأثير تغيير كاربري سال 2003 و 2040 روي ميزان رواناب شبيه‌سازي شده، ارزيابي شد. نتايج مرحله واسنجي حوضه آبخيز نهر اعظم براي مقادير پارامترهاي آماري براي ضريب تبيين، P-Facor وR-Facor  به‌ترتيب 0/77، 0/72، 2/43 و براي مرحله اعتبارسنجي اين پارامترهاي آماري به‌ترتيب 0/69، 0/65 و 2/3 به‌دست آمد. تحليل نقشه كاربري نشان مي‌دهد كه بيشترين تغيير كاربري موجود در منطقه، مربوط به تبديل مراتع به زمين كشاورزي آبي (142 هكتار) و اراضي شهري (4854 هكتار) بوده كه موجب كاهش مراتع مي‌شود. همچنين نتايج حاصل از شبيه‌سازي مدل با به‌كارگيري نقشه‌هاي كاربري سال‌هاي 2003 و 2040 نشان مي‌دهد ميزان رواناب به‌طوركلي 33 درصد كاهش مي‌يابد. نتايج نشان داد كه اگر همه عدم قطعيت‌ها كمينه شود، مدل SWAT واسنجي شده به خوبي مي‌تواند نتايج شبيه‌سازي هيدرولوژي قابل‌قبولي در ارتباط با كاربري اراضي ايجاد كند كه براي مديران منابع طبيعي و آب و محيط‌زيست و سياستمداران و مديران شهري شيراز مفيد باشد.