حمله مغول و جايگاه آينده‌انديشي در آثار ادباي قرون هفتم و هشتم هجري شمسي (مطالعه موردي حافظ)

درباره تاثير حملات نظامي بيگانگان بر فرهنگ جوامع مورد هجوم اجماع‌نظري فراگير وجود دارد. بر اساس نگاه انديشمندان طيف‌هاي مختلف فكري اساساً پديده‌هايي نظير جنگ و اشغال كشورها توسط نيروهاي بيگانه نقشي بي-بديل در جهت دادن به آثار فرهنگي جوامع داشته‌اند. موضوعي كه به‌رغم فراگيري اما به‌دليل تفاوت‌هاي فرهنگي-تمدني جوامع مختلف از صورت‌بندي يكساني برخوردار نيست. به عبارت ديگر جوامع مختلف بشري بسته به مختصات متفاوتي كه دارند، تاثيرپذيري يكساني از وقوع چنين پديده‌هايي نداشته‌اند. پُرواضح است كه بررسي عالمانه اين موضوع بيش از هر چيز از كنكاش و جستجود در ميان ملل متمدن و باسابقه حاصل خواهد شد. تاريخ پُر فراز و فرود ايران نمونه‌اي جذاب براي بررسي اين موضوع است. ملتي كه در طول تاريخ همواره با دو عنوان بيش از ديگر عناوين از آن ياد شده است. اول به عنوان كشوري كه به دلايل متعدد مورد طمع بيگانگان بوده و دوم به عنوان جامعه‌اي كه مهد ادبا و انديشمندان حوزه‌هاي مختلف علمي-فرهنگي و به طور خاص ادباي برجسته بوده است. در ميان تهاجمات نظامي مختلف از دوران باستان تا به امروز اين اجماع وجود دارد كه تهاجم گسترده قوم مغول را بايد يكي از ويرانگرترين تهاجمات در نظر گرفت. شواهد و قرائن موجود نشان از آن دارد كه اين رويداد آثار متعددي بر فرهنگ جامعه ايراني گذارده است. يكي از مهمترين قرينه‌هاي اين موضوع آن است كه به تعبير محمدعلي اسلامي ندوشن از چهار شاعر بزرگ ايران تنها ابوالقاسم فردوسي پيش از يورش مغول به زندگي پاي نهاده و سه تن ديگر(مولانا، سعدي و حافظ)، متعلق به دوره مغول يا ايلخاني‌اند. بديهي است كه توجه به اين مساله هر پژوهشگري را به سمت بررسي آثار حمله مغول و تسخير ايران بر نقش‌بندي انديشه و ادب ايراني رهنمون مي‌سازد.