تحليل عقلي فاعليت ايجادي انسان در منظومه نظري اشاعره و پيروان حكمت متعاليه

تاريخ فلسفه و كلام، شاهد منازعات بسياري در مسئله جبر و اختيار بوده است؛ زيرا علاوه‌بر اهميت مسئله به جهت ارتباط دو‌سويه آن با فاعليت وحداني خداوند به‌مثابه مهم ترين آموزه دين، داراي اثرات سياسي، فرهنگي و اجتماعي است و بسياري از سياستمدارن در جهت پيشبرد اهداف خويش از آن استفاده كرده اند. پژوهش حاضر درصدد است با هدف تبيين فاعليت ايجادي انسان از منظر اشاعره و پيروان حكمت متعاليه، شبهات وارده بر فاعليّت اختياري انسان و ارتباط آن با توحيد افعالي را رفع نمايد. روش پژوهش بنيادي-كاربردي است و برحسب نياز از روش اسنادي-تحليلي نيز استفاده شده است. آثار متكلمين اشاعره و حكمت متعاليه، جامعه‌ تحقيق و ساير منابع ناظر به اهداف پژوهش، به‌عنوان منابع تبييني و تكميلي مورداستفاده قرارگرفته است. نتايج به‌دست آمده حاكي از آن است كه پيروان حكمت متعاليه، انسان را فاعل قريب ايجادي مي دانند و به دلالت عقلي و نقلي براي وي قائل به فاعليت ايجادي در طول فاعليت استقلالي حق هستند؛ اما از منظر اشاعره، التزام به توحيد افعالي بر دو مبناي سلبي«انكار نظام علّي جهان» و ايجابي «نظريه عاده‌‌الله» استوار است. انسان داراي فاعليت ايجادي نيست و فقط كاسب اعمال خويش است.