تناوب در محمول‌هاي سه‌ظرفيتي و ارتباط آن با نوعِ عمل در زبان فارسي

افعال در دستور نقش و ارجاع براساسِ مشخصه هاي ايستايي، كرانمندي و لحظه اي بودن، در شش طبقۀ افعال ايستا، كنشي، لحظه اي، پايا، لمحه اي و كنشي-پايا قرار مي گيرند. اين طبقات مي توانند با توجه به ساخت موضوعي و تعداد مشاركت‌كنندگان در رويداد، حاوي محمول هاي يك ظرفيتي، دوظرفيتي، و سه ظرفيتي باشند. محمول هاي سه ظرفيتي، با دربرداشتنِ مفهومِ انتقالِ مالكيت يا حركت، به سه موضوع در ساختِ بند نياز دارند. موضوعِ فعل در تناوب موضوعيِ محمول هاي سه ظرفيتي در بيش از يك قالب نحوي ظاهر مي شود؛ در ساختِ متعارف، مفعول مستقيم با نشانۀ «را» و مفعولِ غيرمستقيم با حرف اضافه ظاهر مي شود. در گونۀ تناوبي، با حذفِ حرف اضافه، موضوعِ غيرفرانقش، نقشِ مفعولِ مستقيم مي گيرد و ساختارِ مفعول اوليه-ثانويه ايجاد مي شود. زبان فارسي، مانند اكثر زبان هاي ديگر، در مقايسه با محمول هاي يك‌ظرفيتي و دوظرفيتي، تعداد محمول هاي سه ظرفيتيِ كمتري دارد؛ ولي شناختِ رفتار اين فعل ها در كاربردِ درستِ آن‌ها حائز اهميت است. هدف اين پژوهش، بررسي تناوب مفعول در محمول هاي سه ظرفيتي و ارتباط آن با نوع عمل در چارچوب دستور نقش و ارجاع است. داده هاي پژوهش برگرفته از وب گاه هاي خبري و عمومي، روزنامه، كتاب، و گفتگوهاي روزمره است. از آنجا كه اكثر افعال ايستا و زيرگروه هاي آن، با مشخصۀ مشتركِ عدم پويايي، يك ظرفيتي و دوظرفيتي هستند، تعدادِ اندك محمول هاي سه ظرفيتي به دليل ايستايي و ناگذرايي، گونۀ تناوبي ندارند. مشخصۀ مشترك افعال كنشي-پاياي سه‌موضوعي، انتقالِ موضوعِ هدف از كنشگر به گيرنده است و عمدۀ تناوب در زيرگروهِ افعالِ كنشي-پاياي حركتي صورت مي گيرد. تناوب در برخي محمول هاي سه ظرفيتيِ افعال لحظه اي قابل اعمال است؛ ولي در افعال پايا، عمدتاً به ساختي نادستوري منجر مي شود. درمجموع، تناوب در محمول هاي سه ظرفيتي، نتيجۀ انتخابِ نشاندارِ موضوعِ هدف و در طبقۀ افعالِ كنشي-پايا و زيرطبقۀ افعالِ حركتي بيش از ساير طبقات مشهود است؛ دليل اين امر، پويايي و گذرايي نسبتاً بالاي افعالِ اين طبقه، در مقايسه با سايرِ طبقاتِ فعلي است.