مشخصه‌هاي مقوله‌گزيني در ساخت پوچ‌واژه: رويكردي كمينه‌گرا

پوچ‌واژه‌ها يا اصطلاحاً فاعل‌هاي بدلي، عناصري نحوي‌اند كه سهمي در شكل‌گيري معناي گزاره ندارند و به‌همين دليل، نزد بسياري از زبان‌پژوهان، از مهم‌ترين شواهدي به‌شمار مي‌روند كه تصريح مي‌كنند توليد گزاره برپايۀ يك فاعل و محمول از الزامات نحوي، و نه معنايي، جمله است. هرچند در زبان‌هاي ضميرانداز كه تصريف غني دارند، فاعل‌هاي ارجاعي مي‌توانند آزادانه آشكار يا تهي باشند، پوچ‌واژه‌ها در چنين زبان‌هايي غالباً ناملفوظ‌اند. در نحو زبان فارسي، وجود قاعدۀ درج پوچ‌واژه موضوع كم‌وبيش مناقشه‌برانگيزي در ميان زبان‌شناسان بوده است. برخي از تحليلگران استدلال كرده‌اند كه اين ضمير غيرارجاعي در نحو زبان فارسي يافت مي‌شود، اما برخي ديگر مدعي شده‌اند كه فارسي فاقد هر دو نوع پوچ‌واژۀ آشكار و پنهان است. در پژوهش حاضر در چارچوب برنامۀ كمينه‌گرا و براساس مشخصه‌هاي مقوله‌گزيني محمول‌ها، استدلال مي‌كنيم كه شاخص گروه زمان در فارسي بايد با يك اسم يا ضمير پر شود و لاجرم، در آن دسته از محمول‌هاي نامفعولي كه يك گروه اسمي حامل نقش تتا وجود ندارد، درج پوچ‌واژۀ ضميري الزامي است. اما مهم‌تر از اين نكته، مي‌كوشيم تا به‌جاي ارائۀ فهرستي تفصيلي از ساخت‌هاي حاوي فاعل‌هاي بدلي، تعميمي برپايۀ آموزه‌هاي نظري و شواهد تجربي به‌دست دهيم تا اعمال قاعدۀ درج پوچ‌واژه را در ساخت‌هاي نحوي فارسي پيش‌بيني كند. طبق اين تعميم، جايگاه فاعل ساختاري محمول‌هاي نامفعولي با پوچ‌واژۀ ضميري پر مي‌شود، اگر و فقط اگر يك گروه اسمي با حالت بازبيني‌نشده در اشتقاق جمله در دسترس نباشد. در چنين ساختاري اگر پوچ‌واژۀ فاعلي ناملفوظ درج نشود، اشتقاق نحوي به‌دليل تخطي از اصل فرافكن گسترده فرومي‌ريزد. اين تحليل كه برپايۀ داده‌هاي آن، پوچ‌واژۀ ضميري آشكار در فارسي يافت نشده است، توضيح مي‌دهد كه چرا در حالي كه اسم‌هاي ارجاعي و پوچ‌واژۀ ضميري در توزيع تكميلي‌اند، در برخي از اشتقاق‌هاي نامفعولي و از جمله در ساخت‌هاي ارتقايي، يك گروه اسمي آشكار ظاهراً مي‌تواند در جايگاهي بنشيند كه متعلق به پوچ‌واژۀ ضميري پنهان است.