بررسي و شناخت ساختار ملات در برج بزرگ مجموعۀ ربع‌رشيدي تبريز

محوطۀ تاريخي ربع‌رشيدي تبريز يا رشيديۀ تبريز در سال 700ه‍.ق. ساخته شده و تا سدۀ 10ه‍.ق. به‌صورت‌هاي مختلف مسكوني و نظامي مورد بهره‌برداري بوده است. يكي از ساختارهاي معماري ربع‌رشيدي برج بزرگ آن است كه در جبهۀ جنوبي قرار دارد. بنابر مطالعات اوليۀ اين سازه در سدۀ 10ه‍.ق. ساخته شده است. ساختار مهندسي برج بزرگ ربع‌رشيدي تاكنون مورد مطالعات باستان‌شناختي از منظر باستان‌شناسي فنّاوري قرار نگرفته است. خاصه اين‌كه اين برج بزرگ برخلاف معماري رايج سده‌هاي 8 تا 10ه‍.ق. ايران بالأخص تبريز با مصالح سنگي و در بخش بالايي با ملات گلي ساخته شده است. طبيعي است كه شناخت فنّاوري و تكنولوژي ساختماني به‌كار رفته در اين برج كه مغاير با نمونه‌هاي مشابه سده‌هاي 7 الي 10ه‍.ق. است، نيازمند اتخاذ مطالعات باستان‌شناسي فنّاوري و ساختارشناسي است. اين مطالعه، جهت بررسي مجدد آن‌دسته از نمونه‌هاي مطالعاتي است كه فرآيند آن‌ها به روش تجربي قابليت تكرار داشته باشد؛ بنابراين فنّاوري ملات به‌كار رفته در اين برج كه در برابر زلزله‌هاي سهمگين عهد صفوي و اوايل قاجار تبريز كه كاملاً دوام آورده است، نيازمند بازشناسي دوباره با روش‌هاي علمي اعم‌از مطالعات ميداني و آزمايشگاهي و تحليلي و تجربي است؛ هم‌چنين پژوهش حاضر، بخشي از يك پژوهش همه‌جانبه درخصوص شناخت ملات در بخش‌هاي مختلف مجموعۀ ربع‌رشيدي است. در اين پژوهش، از پنج نقطۀ مختلف برج، پنج نمونۀ ملات تهيه و مطالعات XRD, XRF, SEM, FTIR، پتروگرافي و ميكروسكوپ ديجيتال انجام شد. در نتيجۀ مطالعات مشخص شد در همۀ قسمت‌هاي برج، از پي گرفته تا بخش‌هاي بالايي كه با سنگ ساخته شده، از ملات آهكي استفاده شده است. در ملات آهكي مقداري ماسه نيز به‌كار رفته و مقدار كمي خاك هم وجود دارد. برخلاف تصور اوليه، هيچ گچي در تركيب ملات شناسايي نشد.