تحليل معنايي و ساختاري سنگ‌هاي مزاري مزارستان دوران اسلامي «شهسوار» ايذه

بخشي از نشانه‌ها و عناصر فرهنگي ايران بر پهنۀ عناصر ديرپا و ماندگاري چون انواع سنگ‌نگاره‌ها محفوظ مانده‌ است. عناصري كه در برابر طبيعت خشن و نيز حوادث روزگار بيشترين تاب‌آوري را داشته و نشان از ديرينگي فرهنگ اين مرز و بوم دارند. هم‌اكنون نيز برخي از اين آثار بر پهنه‌هاي مختلفي چون غارها، حاشيۀ ‌رودخانه و كوه‌ها استوار مانده‌اند. سنگ‌‌مزارها يكي از انواع سنگ‌نگاره‌هاست كه در پهنۀ سرزمين ايران نمونه‌هاي ارزشمندي از آن‌ها وجود دارد. اين عناصر، علاوه‌بر تعيين هويتِ درگذشتگان، بعضاً، دربرگيرندۀ عناصر چندگانۀ نمادين مرتبط‌با صفات، خصال، شغل، جنسيت، پايگاه اجتماعي، علايق يا مكنونات قلبي بازماندگان نسبت‌به آن‌هاست. مزارستان «شهسوار» ايذه نيز كه قديمي‌ترين مزار تاريخ‌دار آن قدمتي بالغ‌بر 400 سال دارد، چنين ويژگي‌هايي داشته و عناصر تصويري نمادين منقوش سنگ‌مزارهاي آن بازنماي ويژگي‌هاي اقليمي و ايلي هستند. چيستي اين سنگ‌مزارها و چگونگي و چرايي معناهاي نمادين آن‌ها، پرسش‌هايي است كه در اين پژوهش به آن‌ها پاسخ داده مي‌شود. هدف پژوهش حاضر، در وهلۀ نخست، شناخت بهتر عناصر نمادين و تزئينيِ شهرستان ايذه و منطقۀ خوزستان و سپس تكميل اطلاعات سنگ‌نگاره‌هاي ايران است. اين پژوهش كيفي است و اطلاعات آن به‌شيوۀ ميداني و با بهره‌گيري از منابع كتاب‌خانه‌اي و اطلاعاتي به‌دست آمده و نتيجۀ آن در بافت و بستر تاريخي موضوع با تحليل محتواي نشانه‌شناسانه ارائه شده است. براساس يافته‌هاي اين پژوهش، مكنونات مردم اين منطقه بر سنگ‌هاي مزاريِ سه‌گانۀ شيرسنگي، سنگ‌مزارهاي ايستاده و خوابيده بازنمايي شده و تصاوير نشانه‌اي در قالب نشانه‌هاي عمدتاً قراردادي، نمايه‌اي و پس از آن شمايلي و دوگانۀ جنسيتي مردانه و زنانه خودنمايي كرده است. در اين مزارستان، فضايلي چون: شجاعت، شكار، آراستگي، دين‌داري، مردم‌داري و مهمان‌پذيري براي مردان و بافندگي، نخ‌ريسي و توانايي رفع نياز روزمرۀ زندگي و همانند آن در زنان ستايش مي‌شده و برخي از اين صفات و فضايل، در بافت ايلي، به‌اقتضاي شرايط روز، امروزه نيز تداوم دارند.