آتشدان‌هاي سنگي ولايت فارس در دورۀ ساساني

نهادهاي دين و دولت در دورۀ ساسانيان پيوند عميقي با هم داشته است. آتشكده‌ها با حمايت‌هاي دولتي در سراسر ايران، نقش مهمي در پيوند ملي داشته و با اجراي مراسم ديني يك‌دست به حكومت مركزي ياري مي‌رساندند. آتشدان با قرارگيري درميان آتشكده‌هاي ساساني، يكي از ملزومات پرستش و از مهم‌ترين ادوات نيايش در دين مزديسني و به‌عنوان جايگاه و تختگاه نماد خداي بزرگ بوده است؛ بنابراين از مقدس‌ترين بخش‌هاي آتشكده به‌شمار مي‌رود. آتشدان‌هاي دورۀ ساساني از تنوع زيادي در شكل برخوردار بوده و به‌تبع مصالح متفاوتي دارند. بيشتر آتشدان‌هاي ساساني از جنس سنگ يا گچ و در معدود مواردي از گل ساخته شده‌اند و تعدادي از آتشدان‌ها مخروطي‌شكل با طرح قاشقي يا ساده در آن‌ها ديده مي‌شود؛ اما نكتۀ جالب‌توجه اين‌كه در ايالت فارس در دورۀ ساساني، (شامل: استان‌هاي فارس و بوشهر امروز و بخش‌هايي از نواحي مجاور آن‌ها)، تمام آتشدان‌هاي كشف‌شده از جنس سنگ ساخته شده و در بيرون از اين ايالت به استثناء چند آتشدان كه احتمالاً به آتش بهرام اختصاص داشته، همگي آتشكده‌هاي مكشوف ديگر، آتشداني از جنس گچ داشته‌اند. با اين‌وصف احتمالاً معناي خاصي در اين انتخاب جنس آتشدان در دورۀ ساساني نهفته است. پرسشي كه اينجا مطرح است درمورد ارتباط مكان جغرافيايي آتشكده با جنس آتشدان است كه آيا مي‌توان بين ولايتفارس در دورۀ ساساني و جنس و مصالح ساخت آتشدان ارتباطي مشخص نمود يا خير؟ اين پژوهش بنيادي با كمك گرفتن از داده‌هاي ميداني، حاصل بررسي‌هاي باستان‌شناختي و نيز كشفيات اتفاقي از نقاط مختلف و نيز بهره گرفتن از اطلاعات كتابخانه‌اي انجام شده است. علاوه‌بر اين، يكي از انواع آتشدان‌هاي شناخته‌شده به‌شكل پردۀ جمع‌شده است كه در برخي سكه‌هاي دورۀ ساساني نيز ديده مي‌شود. در نهايت به‌نظر مي‌رسد از آنجايي‌كه ولايت فارس به‌عنوان تختگاه شاهنشاهي ساساني، داراي اهميت به‌سزايي بوده، از اين‌رو، آتش را در آتشدان‌هاي سنگي بر تخت مي‌نشاندند.