تحليل مناظرۀ خسرو و فرهاد به روايت نظامي گنجوي و خاناي قبادي از ديدگاه اصول همكاري گرايس

از ديدگاه پل گرايس، استاد فلسفۀ تحليلي در سدۀ بيستم ميلادي (1913ـ 1988م)، شكل‌گيري هر گفتگويي در گرو رعايت چهار شرط بنيادين است. اين اصول كه عبارتند از اصلِ كميّت، اصلِ كيفيّت، اصلِ ربط و اصلِ رعايتِ عرف و روش، به اصول همكاري گرايس مشهور شده‌اند. او كه با توضيح و تبيين اين اصول توانسته نظريۀ كارآمدي در بيان معاني ضمني جملات عرضه كند، نشان داده است كه نقض يك يا چند اصل از اصول يادشده به‌سبب اغراض خاصي اتفاق مي‌افتد. با كاربست اين نظريه مي‌توان معاني ضمني متون به‌ويژه نوع مناظره را كه مبتني بر گفتگو است، تحليل كرد. مناظرۀ خسرو و فرهاد از معروف‌ترين مناظره‌هاي تاريخ ادبيات فارسي است كه در همۀ ابيات آن يك يا چند اصل از اصول گرايس نقض شده است. در پژوهش حاضر كه به شيوۀ توصيفي-تحليلي انجام گرفته، مصاديق نقض اصول گرايس در مناظرۀ يادشده از نظامي و ترجمۀ كُردي آن از خاناي قبادي بررسي‌شده و تأثير نقض اين اصول بر ترجمۀ مذكور بيان‌شده است. نتايج پژوهش بيان‌كنندۀ آن است كه بسامد بالاي تخطي از اصول ارتباط و كيفيّت در شعر نظامي، علاوه بر فضاسازي و ايجاد معاني هنري، ترجمه و تقليد از اين متن را دشوار ساخته است. به همين دليل خاناي قبادي براي ايجاد فضاي هنري ناگزير با حذف بخشي از مناظره، به اطناب روي آورده و اصل كميّت را نقض كرده است.