تبيين وضعيت و عوامل اثرگذار بر كيفيت زندگي در بافت تاريخي و سطح شهر قزوين

مقدمه گسترش شهرها و افزايش روز‌افزون شهرنشيني به شكل امروزين و در قالب شهرهاي پرتراكم با نقش‌‎هاي صنعتي توليدي باعث تغييرات بنيادين مهمي‌ در مفاهيم مرتبط با شهرنشيني شده و به طور كلي، تغييرات ساختاري عمده‌اي را در ساختار و ماهيت شهرهاي امروزي به وجود آورده است. از سوي ديگر، حركت شهرها به سمت مدرنيسم موجب شد كه بسياري از بافت‌هاي ارزشمند و تاريخي در بطن شهر‌ها با بي‌توجهي و تخريب عمده‌اي روبه‌رو شوند، اما پس از گذشت سال‌ها ظاهر شدن بسياري از چالش‌ها و مشكلات شهري حاصل از مدرنيسم موجب شد بافت‌هاي تاريخي دوباره مورد توجه قرار گيرد و نوعي تقابل دوگانه و عميقي ميان بافت‌هاي شهري جديد و بافت‌هاي تاريخي به وجود آيد. همين عامل باعث شد ميزان برتري و مطلوبيت بسياري از معيارهاي شهرسازي ميان بافت‌هاي شهري جديد و تاريخي مورد توجه قرار گيرد تا مشخص شود در هر يك از مفاهيم و معيار‌هاي باارزش شهري كدام از سطوح وضعيت مطلوب‌تري را براي زيست بهتر شهروندان ارائه مي‌دهد. يكي از اين مفاهيم مهم كيفيت زندگي شهري افراد است.كيفيت زندگي‌ مفهومي، چندبعدي‌ و پويا است كه به زمينه و شرايط زندگي ‌مردم يك منطقه تنيده و همۀ عواملي ‌را كه بر زندگي ‌يك فرد تأثير مي‌گذارند، در بر مي‌گيرد. با رواج رويكرد مدرنيسم در شهر‌ها و اوج گرفتن جريان شهرنشيني، ساختار شهري ‌بسياري ‌كشور‌ها با تغيير و تحولات بنياديني‌ مواجه شد. همين امر موجب بي‌توجهي ‌به بافت‌هاي ‌تاريخي، پيرو آن كاهش سطح كيفيت زندگي ‌در اين بافت‌ها و تقابل پنهان بافت‌هاي‌ تاريخي ‌با سطوح جديد شهري ‌شد. از اين‌رو هدف پژوهش حاضر، بررسي‌ تطبيقي ‌وضعيت كيفيت زندگي ‌و عوامل مؤثر بر آن در بافت‌هاي ‌تاريخي ‌و سطح شهر قزوين است.مواد و روش‌هاروش پژوهش، كاربردي و مبتني بر روش‌هاي كمي است. براي گردآوري اطلاعات از تكميل پرسشنامه استفاده شده است. هدف اين پژوهش، بررسي و تحليل وضعيت كيفيت زندگي و شاخص‌هاي مؤثر بر آن در بافت‌هاي تاريخي و سطح شهر قزوين است. شاخص‌هاي پژوهش با بررسي ادبيات منابع مرتبط استخراج شده‌اند. به بيان ديگر، رويكرد حاكم بر اين پژوهش روش پيمايشي با استفاده از پرسشنامه دربارۀ كيفيت زندگي شهري است، كه در آن از مقياس امتيازگذاري پنج‌گانۀ طيف ليكرت استفاده شده است. اين پژوهش در سه گام انجام شده است. در گام اول براي بررسي وضعيت كيفيت زندگي در هر يك از محدوده‌هاي مورد مطالعه، شاخص‌هاي كيفيت زندگي با استفاده از آزمون T تك‌نمونه‌اي مورد بررسي و تحليل قرار گرفت. در گام دوم شاخص‌هاي كيفيت زندگي با بهره‌گيري از روش تحليل عاملي اكتشافي در نرم‌افزار SPSS به عامل‌هاي مجزا و ساختارمندي تفكيك شد و در نهايت، براي تبيين و مشخص‌سازي عوامل مؤثر كيفيت زندگي بر هريك از محدوده‌هاي مورد مطالعه (بافت تاريخي و سطح شهر قزوين) از روش رگرسيون گام‌به‌گام استفاده شد. يافته‌هابررسي وضعيت كيفيت زندگي در بافت تاريخي و سطح شهر قزوين بيانگر آن است كه وضعيت دسترسي به خدمات و امكانات پركاربرد شهري در سطح شهر قزوين نسبت به بافت‌هاي تاريخي از وضعيت مطلوب‌تري برخوردار است. اين امر نشان از توجه مديريت شهري در امور شهرسازي و تأكيد بر برنامه‌ريزي شهري مدون و جديد سطح شهر نسبت به بافت‌هاي تاريخي دارد كه موجب تأمين و پراكنش بهتر خدمات و امكانات شهري در سطح شهر و رضايتمندي و وضعيت مطلوب‌‌تر نسبت به بافت‌هاي تاريخي مي‌شود. در مقابل در حوزۀ امنيت و برخي از مفاهيم فرهنگي و اجتماعي بافت‌هاي تاريخي وضعيت مطلوب‌تري را ارائه مي‌دهند. نهايت وضعيت كلي كيفيت زندگي در محدوده‌ها نشان مي‌دهد رضايتمندي از كيفيت زندگي كلي در هر دو گونۀ شهري علي‌رغم تفاوت‌ها در برخي مؤلفه‌ها تقريباً يكسان است و در هر دو گونه رضايتمندي مطلوبي از سطح كيفيت زندگي مشاهده نمي‌شود. تبيين شاخص‌هاي مؤثر بر كيفيت زندگي هر يك گونه‌ها نشان مي‌دهد در بافت‌هاي تاريخي، عوامل: دسترسي به خدمات شهري، وضعيت فراغت و تفريح، وضعيت اقتصادي شهروندان به‌ترتيب داراي بيشترين اهميت و تأثيرگذاري در تبيين كيفيت زندگي است. در مقابل در سطح شهر، عوامل دسترسي به خدمات شهري، دسترسي به خدمات آموزشي و تفريحي، پتانسيل‌هاي اقتصادي و اجتماعي شهروندان، وضعيت حمل‌و‌نقل شهري، مسكن و اقتصاد شهري به‌ترتيب داراي بيشترين تأثير بر وضعيت كيفيت زندگي است. بررسي اين مفهوم نشان مي‌دهد عوامل مؤثر بر كيفيت زندگي سطح شهر از نگاه كلي و از منظر ماهيت داراي اشتراك‌هاي بنياديني با عوامل مؤثر بر كيفيت زندگي بافت‌هاي تاريخي است و علي‌رغم اين باور كه بافت‌هاي تاريخي به جهت تفاوت در ماهيت و نوع بافت از منظر برخي مفاهيم مانند كيفيت زندگي داراي تفاوت‌هاي بنياديني با ساير سطوح شهري است، نتايج بيانگر آن است كه شاخص‌هاي مؤثر بر كيفيت زندگي در سطح شهر و بافت‌هاي تاريخي با يكديگر از منظر ماهيت با يكديگر تقريباً يكسان بوده و فقط در برخي از حوزه‌هاي جزئي و اندك داراي تفاوت‌هاي بنياديني است.نتيجه‌گيرينتايج حاصل از تحليل داده‌ها در محدوده‌هاي مورد مطالعه نشان مي‌دهد وضعيت دسترسي به خدمات و امكانات شهري در سطح شهر قزوين نسبت به بافت‌هاي تاريخي از وضعيت مطلوب‌تري برخوردار است. در مقابل در حوزۀ امنيت و مفاهيم فرهنگي و اجتماعي بافت‌هاي تاريخي داراي سطوح بالاتر و وضعيت مطلوب‌تري هستند. رضايتمندي از كيفيت زندگي كلي در هر دو گونۀ شهري علي‌رغم تفاوت‌ها در برخي مؤلفه‌ها، در يك سطح است و در هر دو گونه رضايتمندي مطلوبي از سطح كيفيت زندگي مشاهده نمي‌شود. از منظر شاخص‌هاي مؤثر بر كيفيت زندگي در بافت‌هاي تاريخي عوامل، دسترسي به خدمات شهري، وضعيت فراغت و تفريح، وضعيت اقتصادي شهروندان به‌ترتيب بيشترين اهميت و تأثيرگذاري در تبيين كيفيت زندگي را دارند و در سطح شهر قزوين عوامل دسترسي به خدمات شهري، دسترسي به خدمات آموزشي و تفريحي، پتانسيل‌هاي اقتصادي و اجتماعي شهروندان داراي بيشترين تأثير و اهميت است. بررسي اين مفهوم نشان مي‌دهد به خلاف تصور، عوامل مؤثر بر كيفيت زندگي در بافت‌هاي تاريخي و ساير سطوح شهري اشتراكات بسياري دارند و در هر دو گونه تقريباً يكسان بوده و داراي تفاوت‌هاي بسياري اندكي هستند. از اين‌رو در كلام آخر مي‌توان بيان كرد كه عوامل مؤثر بر كيفيت زندگي در بافت‌هاي تاريخي و ساير سطوح شهري با يكديگر متفاوت نبوده و بر حوزه‌هاي مشتركي دلالت دارند كه در برنامه‌ها طرح‌هاي ارتقاي كيفيت زندگي هر دو گونه با تأكيد بر حوزه‌هايي مانند امكانات و خدمات شهري، فراغت و تفريح و برخي مفاهيم اقتصادي مي‌توان موجبات ارتقاي كيفيت زندگي را در هر دو گونه فراهم ساخت.