آسيب‌شناسي امنيت پايدار در محلۀ ايده‌لو تبريز

مقدمه در كنار رشد طبيعي‌ جمعيت‌، مهاجرت باعث‌ رشد بي‌رويه‌ و ناموزون جمعيت‌ شهرهاي بزرگ شده است‌. به ‌طور كلي،‌ مهاجرت به‌ عنوان يك‌ پديدۀ اجتماعي‌ داراي پيامدهاي بسيار متعدد منفي‌ و يا بي‌نظمي‌ است‌ و سبب اختلال در تعادل نظام مي‌شود كه‌ «سكونتگاه غيررسمي» و به‌ تبع‌ آن، افزايش‌ آسيب‌هاي فرهنگي، اقتصادي، كالبدي و نهادي و زيست‌محيطي از جملۀ‌ اين‌ موارد است. در اين‌ ميان، كلان‌شهر تبريز به‌ عنوان يك‌ نقطۀ‌ هدف در جغرافيايي‌ ايران و مركز ثقل‌ جمعيت‌ از اين‌ امر مستثنا‌ نبوده و با افزايش‌ رشد جمعيتي‌ و مهاجرت به‌خصوص در دهۀ‌ ١٣٥٠ سبب‌ شده نه‌‌تنها پديدۀ شهرك‌سازي و شكل‌گيري سكونتگاه‌هاي غيررسمي‌ در اطراف آن به ‌صورت امري رايج‌ درآيد، بلكه‌ روستاها و شهرهاي واقع‌ در اطراف آن تحت‌ تأثير اين‌ پديده قرار گيرند. از سال 13۹۵ تا كنون آمار رسمي از تعداد جمعيت سكونتگاه‌هاي غيررسمي كشور وجود ندارد. در شهر تبريز بالاي 400 هزار نفر در سكونتگاه‌هاي غيررسمي زندگي مي‌كنند. محلۀ ايده‌لو در شهر تبريز يكي از سكونتگاه‌هاي غيررسمي محسوب مي‌شود كه 25126 نفر را نيز در خود جاي داده است.همچنين،‌ از آنجا ‌كه‌ نتايج مطالعات در خصوص وضعيت‌ احساس امنيت‌ مناطق‌ اسكان غيررسمي‌ در برنامه‌ريزي و سياست‌هاي اتخاذشده بسيار مهم‌ است‌، اگر نتايج‌ اشتباه و نادرست‌ حاصل‌ شود، برنامه‌ريزي‌هاي انجام‌شده نيز به‌ نتيجۀ‌ مطلوب دست‌ پيدا نمي‌كنند. لذا بررسي‌ جامع‌ و دقيق‌ از عوامل آسيب‌پذيري امنيت شهري و شكل‌گيري امنيت پايدار در سكونتگاه‌هاي غيررسمي ايده‌لو در شهر تبريز، گامي‌ بسيار مهم‌ در رفع‌ نيازمندي‌ها و مشكلات آن‌ها خواهد بود. در اين‌ راستا اهميت‌ اصلي‌ اين‌ پژوهش،‌ در بررسي‌ جامع‌ و دروني‌ علل آسيب‌پذيري امنيت پايدار و پديدۀ امنيت‌ در محلۀ ايده‌لو است كه يك سكونتگاه غيررسمي در شهر تبريز است‌، چراكه‌ به‌ نظر مي‌رسد در بسياري از موارد مطالعات صورت‌گرفته‌ به‌ بررسي‌ دروني‌ پديده نپرداخته‌اند. با توجه به اهميت و ضرورت توجه به امنيت پايدار در سكونتگاه‌هاي غيررسمي، هدف اصلي اين تحقيق، تبيين و تحليل آسيب‌شناسي امنيت پايدار در محلۀ ايد‌ه‌لو است. به‌ همين سبب تحقيق حاضر به‌ دنبال پاسخ‌گويي به اين سؤال است كه كدام مؤلفۀ‌ها و شاخص‌ها بيشترين و كمترين تأثير از نظر آسيب‌پذيري بر امنيت پايدار در محلۀ ايده‌لوي تبريز دارند؟ مواد و روش‌هاروش اين پژوهش، از نظر ماهيت، توصيفي‌ـ اكتشافي به صورت كيفي‌ـ كمّي بوده و از نظر هدف، جزء پژوهش‌هاي كاربردي محسوب مي‌شود و از جهت گردآوري اطلاعات، از نوع تحقيقات پيمايشي است. جامعۀ آماري شامل دو گروه: خبرگان و ساكنان محلۀ ايده‌لوي شهر تبريز كه برابر 25126 نفر است. حجم نمونۀ خبرگان برابر 20 نفر انتخاب شد. در تحقيقات خبره‌محور محدوديتي در انتخاب حجم نمونه وجود ندارد. حجم نمونۀ ساكنان محلۀ ايده‌لوي تبريز است كه با استفاده از فرمول كوكران 378 نفر به دست آمد. نمونه‌ها به صورت تصادفي ساده انتخاب شدند. در قسمت كيفي روش داده‌بنياد به كار گرفته شد كه با استفاده از نرم‌افزار Maxqda به تحليل داده‌ها و كدگذاري متغيرهاي تحقيق در سه گام كدگذاري باز، محوري و انتخابي پرداخته شد. سپس، در قسمت كمّي از ابزار پرسشنامه براي جمع‌آوري داده‌ها استفاده شد كه براي اندازه‌گيري از طيف ليكرت پنج‌گزينه‌اي استفاده شد. بعد از مراحل يادشده اقدام به دسته‌بندي داده‌ها شد. براي اين‌كار از معادلات ساختاري با روش تحليل عاملي اكتشافي استفاده شد. سپس، براي تأييد عوامل استخراج‌شده از تحليل عاملي تأييدي مرتبۀ دوم استفاده شد و تحليل داده‌ها در محيط نرم‌افزارهاي SPSS و Amos انجام شد. يافته‌هابا توجّه به هدف كه آسيب‌شناسي امنيت پايدار در سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر تبريز است، براي شناسايي عوامل و مؤلفه‌هاي مؤثر آسيب‌پذيري و امنيت پايدار در سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر تبريز ابتدا از طريق تحليل كيفي و مصاحبۀ نيمه‌عميق ساختاري با خبرگان و آناليز و كدبندي آن‌ها، چهار بعد اصلي زيست‌محيطي، كالبدي، اقتصادي و اجتماعي‌ـ فرهنگي، نه شاخص كه در اين ميان مؤلفۀ زيست‌محيطي شامل دو شاخص كيفيت بصري، فضاي سبز و حمل‌ونقل كه شامل 12 زيرشاخص، مؤلفۀ كالبدي داراي دو شاخص اصلي دسترسي به خدمات اساسي و كيفيت دسترسي، مسكن امكانات و خدمات زيربنايي با 23 زيرشاخص، مؤلفۀ اقتصادي با دو شاخص اصلي اشتغال و درآمد با 11 زيرشاخص و مؤلفۀ اجتماعي‌ـ فرهنگي با سه شاخص اصلي آموزش عمومي، امنيت فردي و اجتماعي و تعلق مكاني و 17 زيرشاخص و در كل با 63 زيرشاخص شناسايي شدند. در قسمت كمي هم با توجه به يافته‌هاي كمّي حاصل از معادلات ساختاري، مشخص شد كه در بين چهار بعد شناسايي و بررسي‌شده شاخص‌هاي بعد اجتماعي‌ـ فرهنگي با اثر مستقيم 0/486 و غير مستقيم 0/252 بيشترين اثرگذاري را در امنيت پايدار سكونتگاه غيررسمي محلۀ ايده‌لوي شهر تبريز از نظر آسيب‌شناسي داشته است. پس از آن، به‌ترتيب بعد كالبدي با اثر مستقيم 0/398 و غير مستقيم 0/201، بعد اقتصادي با اثر مستقيم 0/219 و غير مستقيم 0/143 و در نهايت بعد زيست‌محيطي با اثر مستقيم 0/198 و غير مستقيم 0/101 در امنيت پايدار سكونتگاه غيررسمي ايده‌لو شهر تبريز از نظر آسيب‌شناسي تأثيرگذار بوده است. نتيجه‌گيريسكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر تبريز به‌خصوص محلۀ ايده‌لوي تبريز در سال‌هاي اخير به‌ دليل داشتن بسترهاي لازم امّا آن‌چنان ‌كه بايد و شايد از لحاظ امنيت پايدار شهري توسعه نيافته است تا به اين طريق در جهت حفظ و نگهداشت جمعيت و از مهاجرت‌هاي شديد و هجوم الكولوژيكي در اين محله جلوگيري كند. بنابراين همۀ عوامل دست در دست هم داده‌اند تا تأمين امنيت پايدار شهري در سطح پاييني قرار بگيرد. در نتيجه نظم فضايي، برنامه‌ريزي و طراحي سكونتگاه‌ غيررسمي محلۀ‌ ايده‌لوي شهر تبريز به‌شدّت تحت تأثير بحث‌هاي مربوط به شرايط محيطي و جرم، بي‌نظمي و ناامني است. با توجّه به يافته‌هاي تحقيق براي كاهش آسيب‌پذيري و بهبود امنيت پايدار در سكونتگاه غيررسمي محلۀ ايده‌لوي تبريز بايد به چهار بعد زيست‌محيطي، كالبدي، اقتصادي و اجتماعي‌ـ فرهنگي توجّه ويژه شود، چرا كه رسيدن به امنيت پايدار در محلۀ ايده‌لوي تبريز جزء توجّه به اين ابعاد چهارگانه ممكن نيست و نخواهد بود.