ميزان تأثيرگذاري مؤلفه‌هاي پايدار زيست‌محيطي بر ارتقاي كيفيت فضاهاي عمومي شهري (نمونۀ موردي: مراكز تجاري تهران)

مقدمه انسان همواره تلاش كرده است تا با استفاده از توانايي‌هاي ذاتي و فكري خود بر چالش‌هاي طبيعي غلبه كند و محيطي آرام براي زندگي خود به وجود آورد. اين تلاش‌ها، در برخي موارد، به آسيب به بستر طبيعي منجر شده است؛ از جمله ساخت‌و‌سازهايي كه با گذشت زمان فرسوده مي‌شوند و هويت خود را از دست مي‌دهند. در گذشته، معماري به‌ گونه‌اي طراحي مي‌شد كه با طبيعت هم‌راستا باشد و تعادل ميان ساختارهاي انساني و محيط ‌زيست برقرار شود. اين همزيستي مسالمت‌آميز ميان معماري و طبيعت، با آغاز انقلاب صنعتي و افزايش شهرنشيني، دچار اختلال شد. نياز به ساخت‌و‌ساز در اين دوران، به به‌ هم‌ خوردن اين تعادل و بروز بحران‌هاي زيست‌محيطي متعدد در دنياي مدرن منجر شد. همچنين، بي‌اعتنايي به بستر طبيعي شهرها آثار جبران‌ناپذيري را بر زندگي شهري داشته است. يكي از نگرش‌هاي مؤثر طي فرايند طراحي فضاهاي عمومي شهري، رويكرد پايداري زيست‌محيطي است. پايداري زيست‌محيطي با تأكيد بر انرژي‌هاي تجديد‌پذير، به حفظ زيست‌پذيري كمك مي‌كند. توسعۀ شهر تهران در سال‌هاي اخير عمدتاً از طريق افزايش ساخت‌و‌سازهاي بسيار صورت گرفته است. با اين‌حال، بخش ديگري از اين توسعه به ايجاد فضاهاي تجاري در شهر مرتبط مي‌شود. در اين پژوهش به بررسي ابعاد زيست‌محيطي پرداخته شده است و مسئلۀ اصلي پژوهش، يافتن مؤلفه‌هاي پايدار زيست‌محيطي تأثيرگذار بر ارتقاي كيفي فضاهاي عمومي شهري است. از طرف ديگر، توجه به زنجيرۀ پايداري تنها مربوط به كشورهايي كه در حال توسعه هستند، نيست و در سال‌هاي اخير چرخۀ اقتصاد نوظهور نيز توجه ويژه‌اي به اين مفهوم داشته است. در اين مقاله، تلاش خواهد شد تا با شناسايي مؤلفه‌هاي پايدار زيست‌محيطي و بررسي تأثير اين مؤلفه‌ها بر بهبود كيفيت فضاهاي عمومي شهري، ضرورت بازنگري در مفهوم فضاهاي عمومي شهري در زمينۀ محيط زيست روشن شود. هدف پژوهش، پيدا كردن مؤلفه‌هاي پايدار زيست‌محيطي و سپس، بررسي ميزان تأثيرگذاري اين مؤلفه‌ها بر ارتقاي كيفيت فضاهاي عمومي شهري (نمونۀ موردي: مراكز تجاري تهران) است. مواد و روش‌هادر اين مطالعه، محققان با استفاده از مصاحبه‌هاي نيمه‌‌ساختاريافته و تحليل محتواي كيفي به بررسي ديدگاه‌هاي متخصصان معماري پرداخته‌اند. جامعۀ آماري پژوهش بر اساس جدول مورگان تعيين شده و داده‌ها از طريق پرسش‌نامه‌هاي پنج‌گانۀ ليكرت گردآوري شده‌اند. همچنين، مشاهده و حضور پژوهشگر در فضاهاي تجاري در روزها و ساعت‌هاي مختلف انجام شده است. سپس، مطالعۀ نقشه‌ها و عكس‌هاي هوايي، آمارها و اطلاعات اينترنتي به عنوان ابزارهاي تكميلي جمع‌آوري اطلاعات به كار گرفته شده‌اند. همچنين، در تحليل داده‌ها از آمار توصيفي شامل جد‌ول‌هاي فراواني براي بررسي ويژگي‌هاي جمعيت‌شناختي نمونه‌ها و وضعيت متغيرهاي تحقيق استفاده شده است. شناخت ويژگي‌هاي جمعيت‌شناختي جامعه و نمونۀ آماري مي‌تواند درك محقق را از موضوع افزايش دهد و زمينه‌ساز تحليل‌هاي آتي باشد. روش تحقيق براساس هدف پژوهش، كاربردي است. با توجه به نحوۀ گردآوري داده‌ها، تحقيق توصيفي و از نوع پيمايشي است كه محقق به دنبال پاسخ به اين سؤال است كه مؤلفه‌هاي پايدار زيست‌محيطي به چه ميزان مي‌توانند بر ارتقاي كيفيت فضاهاي عمومي شهري تأثيرگذار ‌باشند. يافته‌هادر بخش يافته‌هاي تحقيق نتايج حاصل از كاربرد روش‌هاي استنباطي استفاده‌شده در پژوهش ارائه شده است. روش‌هاي معمول در آزمون فرضيات به اين صورت است كه ‌ابتدا فرضيات آماري مطرح شده و پس از آن، بر اساس نتايج حاصل از نرم‌افزار آماري SPSS، نسبت به تأييد يا رد فرضيه‌هاي مورد نظر اقدام مي‌شود. بر اين ‌اساس، در ‌تحقيق حاضر براي آزمون فرضيات تحقيق از آزمون t تك‌نمونه‌اي/تك‌گروهي استفاده شده است. به اين‌ترتيب كه ميانگين براي هر يك از فرضيات تحقيق با مقدار 3 سنجيده شد؛ هر چه مقدار t آزمون از مقدار 3 بزرگ‌تر باشد، نتيجه مي‌گيريم كه فرضيۀ مطرح‌شده را با اطمينان بيشتر مي‌توان پذيرفت. همچنين، براي رتبه‌بندي مؤلفه‌هاي مؤثر بر پايدار زيست‌محيطي و تأثير آن در فضاهاي عمومي شهري (نمونۀ موردي: مراكز تجاري تهران) از آزمون فريدمن استفاده شد. براساس مطالعات كتابخانه‌اي و تحليل داده‌هاي به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها و سپس تحليل داده‌ها، يافته‌هاي اين تحقيق چنين حاصل شد؛ مؤلفۀ كيفيت زيست‌محيطي از ميان مؤلفه‌هاي تأثيرگذار بر ارتقاي كيفيت فضاهاي عمومي شهري كه عبارت‌اند از؛ مؤلفه‌هاي اقتصادي، اجتماعي و زيست‌محيطي بيشترين تأثير را در ارتقاي كيفيت فضاهاي عمومي شهري دارد. همچنين، طبق آزمون‌هاي انجام‌شده نيز تأثيرگذاري تمامي ريز‌مؤلفه‌هايي كه در فرضيۀ پژوهش مطرح شده و بر كيفيت فضاهاي عمومي تأثيرگذار فرض شده بود نيز ثابت شد. نتيجه‌گيريدر يك جمع‌بندي كلي از يافته‌هاي پژوهش، مي‌توان بيان كرد كه در دهه‌هاي اخير، توسعۀ ناپايدار شهري به آسيب‌هاي فراوان و آلودگي‌هاي زيست‌محيطي زيادي در شهرها منجر شده است. تحقيقات انجام‌شده در مورد مراكز تجاري شهر تهران نشان مي‌دهد هيچ‌يك از اين مراكز تجاري به پارامترهاي پايداري زيست‌محيطي توجهي نكرده‌اند. بنابراين، معرفي الگوها و سياست‌هاي معماري پايدار زيست‌محيطي و به‌كارگيري آن‌ها مي‌تواند نه تنها ايده‌اي نوآورانه براي طراحي اين مراكز باشد، بلكه به عنوان معياري براي طراحي صحيح مجموعه‌هاي تجاري نيز مطرح شود. اين پژوهش با هدف بررسي تأثير مؤلفه‌هاي پايدار زيست‌محيطي بر ارتقاي كيفيت فضاهاي عمومي شهري (نمونۀ موردي: مراكز تجاري تهران) انجام شده است. روش تحقيق به صورت توصيفي و تحليلي بوده و ابزار گردآوري اطلاعات در پژوهش شامل پرسش‌نامه، مشاهده و حضور در فضاهاي عمومي (تجاري) است. پژوهشگر در روزها و ساعت‌هاي مختلف در فضاهاي مختلف تجاري در شهر تهران حضور داشته و از طريق پرسش‌نامه‌ها اطلاعات را جمع‌آوري كرده است. پرسش‌نامه بر اساس مباني نظري تحقيق طراحي شده و جامعۀ آماري مشخص شده است. براي تجزيه‌و‌تحليل داده‌هاي جمعيت‌شناسي نمونۀ آماري، از فنون آمار توصيفي مانند جدول فراواني استفاده شده است. اكثريت نمونۀ تحقيق را زنان تشكيل مي‌دهند و بيشتر اعضاي نمونه در ردۀ سني ۳۷ تا ۴۷ سال قرار دارند. از نظر تحصيلات، اكثريت اعضا داراي مدرك كارشناسي هستند و بيشتر آن‌ها ساكن شهر تهران هستند. پس از آن، تمامي متغيرها و ريزمتغيرها در نرم‌افزار SPSS مورد تجزيه‌و‌تحليل قرار گرفتند و پس از بررسي سطح معناداري زيرمعيارها، مشخص شد كه تمامي ريزمؤلفه‌ها با تأكيد بر مؤلفه‌هاي زيست‌محيطي در ارتقاي كيفيت فضاهاي عمومي شهري تأثيرگذار هستند.