عناصر قدرت ‌ساز نزد بني ‌هاشم و بني ‌اميّه؛ تحليلي انسان ‌شناختي با تكيه بر گزاره‌هاي تاريخي و منابع ديني

از مطمئن‌ترين راه‌هاي مطالعۀ روابط قدرت در حجازِ عصر نزول قرآن، بررسي گزاره‌هايي است كه انديشه‌هاي نانوشته و غيرمضبوط سياسي، از جمله عوامل مؤثّر بر قدرت ‌را در دل خود دارد. مقالۀ حاضر با نگاهي انسان‌شناختي، گزاره‌هاي تاريخي و روايي رفتار و گفتار تأثيرگذاران حوزۀ سياست در دو دودمان بني‌هاشم و بني‌اميّه را بررسي كرده و با بهره‌گيري از آيات و روايات، تحليلي از عوامل تعيين‌كننده در مناسبات قدرت عصر يادشده ارائه كرده است. بررسي عوامل قدرت‌ساز در جامعه‌اي متعلق به قرن‌ها پيش، مي‌تواند به آشكار شدن ابعاد بيشتري از مناسبات قدرت در فضاي نزول و درك بهتر معارف قرآن بينجامد. از سوي ديگر، بررسي تفاوت ميان گفتمان رسمي حاكم و گفتمان‌هاي غيررسمي، امّا رايج ميان مردم، مي‌تواند زمينۀ تحليل و نقد هر سيستم سياسي­‌اي، به‌ويژه حكومت‌هاي معاصر را فراهم آورد. براساس يافته‌­هاي پژوهش حاضر كه با روش توصيفي _ تحليلي و مبتني بر منابع كتابخانه‌اي سامان‌ يافته است، ثروت، رفتارهاي اقتدارگرايانه و جمعيّت از مهم‌ترين عوامل قدرت‌سازِ مورد توجّه در گفتمان‌هاي سياسي حجاز از عصر منتهي به روزگار نزول قرآن تا سال 132 هجري است. هر دو خاندان دربارۀ جزئيات عوامل يادشده اختلاف ‌نظر داشتند؛ اختلاف ديدگاهي كه متأثّر از نگاه متفاوت به مقولۀ هزينۀ قدرت و اثرپذيري نگاه آنان به سياست از رهيافت‌هاي متفاوت بود. توضيح مطلب اينكه براي بني‌اميّه، «قدرت» رهيافتي اساسي بود و اين باعث مي‌­شد كه آنان اخلاق و دين را فداي قدرت كنند؛ امّا هاشميان كه به سياست از دريچۀ رهيافت «آرمان» مي‌نگريستند، حاضر نبودند قدرت را به‌ هر قيمت ممكن به‌ دست آورند.