تحليل زبان عرفاني عبهرالعاشقين در مبحث عشق بر‌اساس الگوي گفتمان پويا

يكي از ويژگي‌ هاي عرفان روزبهان از عارفان سده ششم، توجه ويژه به موضوع عشق و شرح مراحل آن است. شرح اين مراحل موجب ايجاد زبان خاص عرفاني در عبهرالعاشقين شده است. عبهرالعاشقين كه به‏طور ويژه به‏موضوع عشق مي‏پردازد، حاصل تجربه‏هاي عرفاني روزبهان است و از صيرورت مدام سالك حكايت مي‏كند. تجربه اين «شدن‏هاي» پيوسته وقتي در بستر زبان جاري ‌مي‏شود، ويژگي‏هاي خاصي به خود مي‏گيرد. تحليل زبان عرفاني ويژه او در مراحل مختلف صيرورت سالك در مراتب عشق با استفاده از الگوي گفتمان پويا ميسر مي‏شود. اين الگو نشان مي‏دهد زبان عرفاني عبهرالعاشقين ايستا نيست و بنياد آن بر تحول است. هدف اين پژوهش روشن كردن مسير پويايي تجربه عرفاني سالك در طريقت عشق و در بستر زبان است. بر اين اساس، اين پژوهش به بررسي«هويت» و مسير «شدن» سالك خواهد پرداخت. با استفاده از مربع معناشناسي بخشي از روند صيرورت در كلام را مي‏توان بررسي كرد. اين مطالعه آشكار مي‏كند كه هويت سالك، عبارت از عارفي است كه به مقام فناي صفاتي رسيده است، اما خشنودي به عشق انساني و توقف در آن حجاب راه اوست. غايت سير سالك ديدار تجلي جمال الهي در سيماي معشوق انساني و رسيدن به فناي ذات و توحيد است. فعل مؤثر «خواستن» به‏هنگام گزينش ميان دو راهِ توقف يا پويايي نمود مي‏يابد. فعل مؤثر «بايستن» در تقدير حق‏تعالي در قرار دادن امتحان عشق تجلي مي‏يابد. اما رسيدن سالك به فاعل «توانشي» و منزل مشاهده و وصل به فضل و جذبه الهي ميسر است نه اراده سالك.