نشانگرهاي زيستي: مشخصات و قابليت‌ها در كاربردهاي زيست محيطي

زمينه و هدف: در سال‌هاي اخير، آلودگي محيط زيست به انواع آلاينده‌هاي بيولوژيكي، شيميايي، سموم و آفت‌كش‌ها و ديگر تركيبات سرعت بيشتري گرفته است و به عنوان يكي از مهم‌ترين چالش‌هاي عصر حاضر به شمار مي‌روند. آلاينده هاي مختلف را مي توان با كمك روش‌هاي فيزيكي، شيميايي و يا شاخص‌هاي زيستي اندازه گيري نمود. لذا هدف از اين مطالعه تعيين و بررسي مشخصات و قابليت‌هاي نشانگرهاي زيستي در كاربردهاي زيست محيطي بود. روش بررسي: مطالعه حاضر يك مطالعه مروري است كه در سال 1402 انجام شده است، روش‌هاي مختلف استفاده از موجودات زنده به عنوان يك شاخص در تعيين تغييرات زيست محيطي مورد بررسي قرار گرفته است. بررسي پايش زيستي با جستجو در پايگاه‌ داده‌هاي  PubMed، Google Scholar، Web of Science و Scopus با استفاده از كليد واژه‌هاي بيوانديكاتور، پايش زيستي، كنترل زيستي، پايش با ميكروارگانيسم ها، تشخيص زيستي، bioindicator، biomonitoring، biological index و biological indicator در مقالات چاپ شده تا سال 2023 انجام شده است.يافته‌ها: نتايج نشان مي دهد كه موجودات زنده بسياري به عنوان بيوانديكاتور در محيط هاي دريايي به كار گرفته مي شوند. استفاده از موجودات زنده مختلفي مانند مايكروفايتا، كروستاسه‌ها، فيتوپلانكتون‌ها، پروتوزوآ و موجودات زنده بزرگتر مانند؛ ماهي‌ها، قناري و حشرات در تشخيص و پايش آلاينده‌ها در محيط زيست رايج بوده است. اين موجودات به روشهاي مختلفي براساس جنس و گونه مي‌توانند به تشخيص يا پايش مداوم حضور آلاينده و تعين سطوح غلظتي آنها در محيط زيست مانند محيط‌هاي آبي كمك كنند.نتيجه‌گيري: در پايش زيستي از موجودات زنده اي مانند خزه ها براي سنجش فلزات سنگين، قزل آلاي قاتل در نهرهاي كوهستاني براي ارزيابي دماي آب، قناري در معدن زغال سنگ براي ارزيابي ميزان منوكسيدكربن و گاز متان و بسياري موجودات ديگر كه به عنوان بيوانديكاتور شناخته شده اند كه براي تشخيص اثرات آشفتگي ها و استرسها از آنها بهره گرفته مي شود. اين موجودات زنده با مكانيسم هايي مانند تجمع زيستي، تغييرات بيوشيميايي، تغييرات رفتاري و مورفولوژيكي و تغييرات جمعيتي توانايي تشخيص و تعيين مقدار آلاينده ها را امكانپذير مي كنند.