خط زمان در قرآن؛ بررسي موردي «إذ» و «و إذ»

مقوله‌ «زمان» يكي از اصلي‌ترين مقومات تاريخ ـ با هر تعريفي از آن ـ است. مفهوم زمان در دانش تاريخ و به‌عبارتي دقيق‌تر، «زمان تاريخي»، تفاوتي جوهري با مفهوم رايج از زمان در فلسفه و فيزيك دارد. يكي از ويژگي‌هاي زمان تاريخي، پيوند آن با مقوله‌اي به‌نام «خط زمان» است و اين مفهوم نيز به‌نوبه‌خود در پيوند با مفهومي ديگر به‌نام «رويدادهاي مهم» قرار دارد. «خط زمان» (Timeline) كه اكنون جايگاهي مهم در اطلاع‌رساني يافته، حكايتگر يك بازه‌ زماني براي بازنمايي يا ارائه‌ منظم گرافيكي يا غيرگرافيكي مهم‌ترين رويدادهاي آن بازه است. قرآن به‌دليل پيوند تاريخ با هدايت انسان، اهتمامي در خور توجه به تاريخ ـ البته با شيوه‌ بياني ويژه‌ خود ـ دارد و به‌نظر مي‌رسد كه برجسته ساختن توالي زماني رويدادها و ارائه‌ الگوهاي مختلفي براي خط زمان، يكي از مصداق‌هاي اين اهتمام باشد. نوشتار پيش‌رو پس از مروري بر تعابير مختلف قرآني در اين زمينه، با بررسي موارد كاربرد «إذ» و «و إذ» در قرآن، كوشيده است يكي از خط زمان‌هاي موردنظر قرآن را بازنماياند. اين بررسي نشان مي‌دهد كه «إذ» و «و إذ» به‌معناي ظرف زمان و متعلق به فعل محذوف «اذكر» يا «اذكروا»، يك خط زمان با تكيه بر پاره‌اي رويدادهاي مهم زندگي نُه تن از پيامبران (ابراهيم، لوط، موسي، سليمان، الياس، يونس، يوسف، عيسي و محمد)، دو تن از شخصيت‌هاي الهي (لقمان و مريم) و يك گروه (اصحاب كهف) را تشكيل‌ مي‌دهند.