بررسي واكنش مقاومت ارقام و لاين‌هاي اميدبخش گندم نسبت به بيمارگر زنگ قهوه‌اي (Puccinia triticina Eriks.) در دشت مغان

زنگ قهوه‌اي يا زنگ برگي گندم با عامل قارچي Puccinia triticina Eriks. يكي از خسارت‌زاترين بيماري‌هاي گندم در سراسر جهان از جمله ايران به‌حساب مي‌آيد. بهترين و كاربردي‌ترين روش مديريت اين بيماري، استفاده از ارقام مقاوم (مقاومت‌ ژنتيكي) مي‌باشد. اطلاع دقيق از ساختار ژنتيكي جمعيت نژادي بيمارگر در هر منطقه اولين گام و نقشه راه رسيدن به مقاومت‌هاي موثر و پايدار ژنتيكي در گندم مي‌باشد. اين امر از طريق بررسي فاكتورهاي پرآزاري بيمارگر روي ژنوتيپ‌هاي افتراقي زنگ قهوه‌اي در خزانه‌هاي تله ميسر مي‌گردد. اثر بخشي ژن‌هاي مقاومت ارقام افتراقي بين‌المللي زنگ قهوه‌اي در منطقه مغان استان اردبيل به‌عنوان يكي از قطب‌هاي مهم توليد گندم ايران در دو سال زراعي متوالي (1402-1401) بررسي شد. به‌منظور شناسايي منابع مقاومت نسبت به نژادهاي موجود در اين منطقه، واكنش مقاومت 40 رقم تجاري و 40 لاين اميدبخش گندم ارزيابي گرديد. بررسي واكنش مقاومت در مرحله گياه كامل تحت شرايط آلودگي طبيعي، توسط پارامترهاي ضريب آلودگي (CI)، شدت نهايي بيماري (FDS) و مقدار نسبي سطح زير منحني پيشرفت بيماري (rAUDPC) در ايستگاه تحقيقاتي مركز تحقيقات و آموزش كشاورزي و منابع طبيعي استان اردبيل (مغان) اندازه‌گيري شد. نتايج حاكي از آن بود كه در هر دو سال آزمايش جمعيت نژادي قارچ بيمارگر داراي ناپرآزاري براي ارقام افتراقي حامل ژن‌هاي مقاومت Lr18، Lr19، Lr20، Lr22a و Lr29 بودند. بنابراين اين ژن‌ها كارآيي لازم براي ايجاد مقاومت‌هاي مؤثر نسبت به نژادهاي بيمارگر زنگ قهوه‌اي در منطقه مغان را دارند. ارقام تجاري و لاين‌هاي اميدبخش گندم كه داراي واكنش مقاومت مؤثر و كم‌ترين مقدار را براي صفات اندازه‌گيري شده داشتند، به‌عنوان منابع مقاومت ژنتيكي مؤثر نسبت به جمعيت نژادي بيمارگر زنگ قهوه‌اي در منطقه مغان و مناطق مشابه در اقليم گرم و مرطوب كشور معرفي مي‌شوند، كه شامل ارقام سحر، رخشان، شوش، فرين، سيروان، آراز، معراج، دانش، طلائي، ثنا، آران، تيرگان، تابان، هانا، مهرگان، آوان، آرمان، فلاح، تكتاز و لاين‌هاي N-95-6، N-98-8، S-95-3، S-96-15، S-96-16، S-97-10، S-98-11، S-98-22، M-97-12، M-97-18، M-98-18، CD-91-12، C-97-4، CD-97-19، C-98-7، C-98-8، CD-98-17، MS-92-5، MS-94-5، D-97-15 و D-97-16 بودند.مي توان از ژن هاي مقاومت موجود در اين ژنوتيپ ها در برنامه هاي به نژادي براي هرمي سازي ژن هاي مقاومت در ژنوتيپ هاي مطلوب گندم از نظر صفات زراعي، عملكرد و ساير خصوصيات فيزيولوژيك، در توليد ارقام مقاوم پايدار نسبت به بيمارگر زنگ قهوه اي بهره برداري نمود .