تحليل ميزان آلودگي رسوبات رودخانه اي به فلزات سنگين با استفاده از شاخص هاي زمين انباشتگي و غني شدگي

سابقه و هدف: رودخانه ها تحت عنوان يك منبع حياتي براي جوامع بشري از گذشته تا به امروز از جايگاه ويژه اي برخوردار مي باشند. با در نظر گرفتن رشد روزافزون جمعيت٬ توسعه ي صنعتي و گسترش جوامع مدرن شهري مي توان انتظار داشت كه رودخانه هاي واقع در نزديكي مناطق شهري و روستايي پرجمعيت به دليل ورود بخش اعظمي از آلاينده هاي شهري٬ روستايي٬ خانگي٬ صنعتي و كشاورزي به منابع آب هاي سطحي و زيرزميني در حريم و حاشيه رودخانه٬ بيش از ساير سامانه هاي آبي در معرض خطر تخريب و نابودي قرار دارند. از طرفي با توجه به قرارگيري كشور ايران در اقليم خشك و نيمه خشك٬ تحقيق و تفحص بر آلودگي رسوبات رودخانه به عناصر سنگين با استفاده از شاخص هاي كيفي رسوب يك امر ضروري در جهت پيش بيني٬ ارزيابي و ارائه ي راه حل هاي مناسب براي كنترل ميزان آلودگي و بهبود كيفيت آب رودخانه مي باشد.مواد و روش ها: رودخانه ي كرج يكي از منابع اصلي در مصارف شرب و توليد انرژي در منطقه مي باشد كه نقش حياتي در ايجاد تعادل اكولوژيك ميان پارامتر هاي تاثير گذار بر كيفيت اين اكوسيستم آبي دارد. هدف از اين پژوهش اندازه گيري غلظت عناصر سنگين موجود در رسوبات بستر رودخانه و ارزيابي و آناليز آن با استفاده از شاخص هاي زمين انباشتگي و غني شدگي مي باشد كه به ارائه ي راهكارهاي پيشنهادي به منظور پيشگيري و كنترل گسترش آلودگي منتج گرديد. در اين پژوهش 9 ايستگاه٬ با توجه به كاربري اراضي منطقه در نظر گرفته شده و از رسوبات بستر رودخانه نمونه برداري به عمل آمد. نمونه هاي رسوب پس از آماده سازي به آزمايشگاه منتقل گرديد و غلظت كل عناصر سنگين توسط دستگاه ICP اندازه گيري شد.نتايج و بحث: اين پژوهش به منظور بررسي غلظت عناصر سنگين در رسوبات بستر رودخانه ي كرج به عنوان يك انديكاتور مناسب جهت ارزيابي آلودگي آب و سيستم رودخانه با به كارگيري شاخص هاي زمين انباشتگي و غني شدگي در محدوده ي حوزه ي آبريز درياچه ي نمك انجام شد. نتايج بدست آمده از اندازه گيري ها با استفاده از شاخص هاي مذكور مورد بررسي قرار گرفت و مشخص گرديد كه رودخانه ي كرج داراي سطح كمي از آلودگي عناصر سنگين بوده اما بخشي از اين ميزان اندك آلودگي مربوط به فعاليت هاي انساني نظير راه سازي٬ گردشگري و نشت و تخليه ي رواناب ها و فاضلاب هاي محلي به رودخانه و حريم آن مي باشد كه موجب افزايش زمين انباشتگي عناصري همچون مس و كروم به ترتيب تا اعداد 1/01 و 1/96 در ايستگاه هاي پايين دست P8 و P9 گرديده اند. همچنين بيشتر ميزان ميانگين زمين انباشتگي براي عنصر مس در 9 ايستگاه نمونه برداري٬ به مقدار  0/23بدست آمده است. از سويي اين فعاليت هاي بشرزاد موجب افزايش قابل توجه غني شدگي آرسنيك در ايستگاه P4 تا رقم 17/81 شده است كه ميانگين غني شدگي آرسنيك را در 9 ايستگاه نمونه برداري به مقدار 13/12 رسانده است. اما از آنجا كه هر عنصر سنگين ماهيت منحصر به فرد خود را دارد٬ بخشي از ميزان آلودگي حاضر در محيط رسوبي رودخانه مربوط به عوامل طبيعي٬ زمين شناسي٬ فرسايش خاك و هوازدگي سنگ هاي بستر رودخانه مي باشد.نتيجه گيري: روند تغييرات ميزان و پراكنش عناصر در رسوبات مقايسه و عوامل مؤثر بر همسويي يا عدم تطابق آن ها بحث و بررسي گرديد. به طور كلي نتايج حاصل از اين پژوهش نشان مي دهد كه رودخانه ي كرج با در نظر داشتن شاخص زمين انباشتگي و فاكتور غني شدگي٬ داراي آلودگي ناچيز فلزات سنگين در رسوبات بستر مي باشد. اما روند تغييرات شاخص ها در طول مسير رودخانه بيانگر تأثيرات مستقيم فعاليت هاي مخرب انسان در منطقه مي باشد.