بررسي تنوع مورفولوژيكي، اسانس و فعاليت آنتي‌اكسيداني برخي ژنوتيپ‌هاي پونه وحشي ((Mentha longifolia در شمال‌غرب ايران

مقدمه و هدف: تنوع ژنتيكي گونه هاي گياهي و ارتباط آن ها با گونه هاي وحشي جهت بهبود عملكرد محصولات بسيار حائز اهميت مي باشد.اولين گام در اصلاح گياهان دارويي، شناسايي و جمع آوري ژنوتيپ هاي بومي است. ژنوتيپ هاي بومي به دليل داشتن سازگاري با اقليم منطقه مورد نظر، اهميت بسيار زيادي در گزينش ارقام دارند. پونه وحشي يكي از گياهان دارويي مهم بومي ايران است كه در صنايع مختلف دارويي، غذايي و آرايشي-بهداشتي كاربرد دارد. اسانس، تركيبات فنلي، فلاونوئيدها و ساير تركيبات همانند استروئيدها و سراميدها از تركيبات شيميايي مهم در گياه پونه مي‎ باشد. در اين مطالعه، تنوع مورفولوژيكي، اسانس و فعاليت آنتي اكسيداني بيست ژنوتيپ گياه پونه وحشي در استان هاي آذربايجان غربي و شرقي بررسي شد. هدف از اين كار از يك طرف، شناخت پتانسيل و دامنه تنوع ژنوتيپ هاي پونه وحشي در رويشگاه هاي طبيعي آن در استان هاي آذربايجان غربي و آذربايجان شرقي است. از سوي ديگر، معرفي مناطق داراي ژنوتيپ برتر از نظر صفات مزبور جهت استفاده در برنامه هاي به نژادي است. مواد و روش‌ها: جمع‌آوري نمونه هاي گياهي از برخي مناطق دو استان شمال غرب كشور ايران (آذربايجان غربي و آذربايجان شرقي) در فصل بهار 1401انجام شد. در فصل گلدهي به منظور ارزيابي برخي صفات مورفولوژيكي، بخشهاي هوايي گياه شامل برگ، ساقه و گل آذين طي 20 روز جمع آوري شد و 11 صفت كمي گياه شامل ارتفاع بوته، طول گل آذين، قطر طوقه، طول ميانگره، طول برگ، عرض برگ، تعداد برگ، تعداد گل آذين، وزن تر بوته، ورن خشك بوته و تعداد شاخه فرعي مورد ارزيابي قرار گرفتند. پس از خشك كردن نمونه هاي گياهي، اسانس گيري با استفاده از كلونجر انجام شد و نمونه هاي اسانس جهت شناسايي تركيبات توسط دستگاه كروماتوگرافي گازي به جهاد دانشگاهي اروميه منتقل شدند. عصاره گيري از نمونه هاي گياهي  به روش آلتراسونيك انجام شد. اندازه گيري فعاليت آنتي اكسيداني به روش DPPH انجام شد. تمامي داده هاي بدست آمده با سه تكرار و در قالب طرح كاملا تصادفي با استفاده از نرم افزار SPSS تجزيه شدند. از آزمون LSD براي مقايسه ميانگين داده ها استفاده شد. كلاستربندي داده ها بر اساس روش Ward و معيار مربع فواصل اقليدسي انجام شد. تجزيه به مولفه هاي اصلي روي داده ها انجام گرفت. همچنين در اين مطالعه همبستگي بين صفات مورد مطالعه توسط نرم افزار R انجام شد. يافته‌ها: نتايج تجزيه واريانس نشان داد ژنوتيپ هاي جمع آوري شده از مناطق مختلف، از نظر صفات ارتفاع بوته، طول گل آذين، قطر طوقه، طول ميانگره، طول برگ، عرض برگ، تعداد برگ، تعداد گل آذين، وزن تر بوته، وزن خشك بوته و تعداد شاخه فرعي تفاوت معني داري در سطح احتمال يك درصد دارند. نتايج آناليز درصد و تركيبات شيميايي اسانس نشان داد كه نوع ژنوتيپ تاثير معني داري در سطح احتمال يك درصد بر ميزان اين تركيبات در ژنوتيپ هاي مختلف پونه وحشي داشت. در بين ژنوتيپ هاي مورد مطالعه بيشترين درصد اسانس و ميزان تركيبات Trans-Caryophyllene و Germacrene D در G18 مربوط به منطقه ايرانق تبريز همچنين بيشترين ميزان Alpha-Terpineol و Spathulenol در G16 مربوط به منطقه آقاجري مراغه بود. همچنين بين ژنوتيپ هاي مختلف پونه از نظر فعاليت آنتي اكسيداني تفاوت معني داري در سطح احتمال يك درصد وجود داشت. حداكثر ميزان فعاليت آنتي اكسيداني (80.81 درصد) در G3 مربوط به منطقه هاچه سو در شاهيندژ مشاهده شد. براساس آناليز تجزيه خوشه اي به روش Ward ژنوتيپ ها به سه گروه اصلي تقسيم شدند. G1 به تنهايي در گروه جداگانه بدليل وجود ميزان بالاي تركيب Spathulenol و فعاليت آنتي اكسيداني بالا قرار گرفت. دومين گروه كه شامل بخش عمده اي از ژنوتيپ ها (G2، G3، G5، G16، G19، G17، G20، G12، G14، G4، G6، G8، G11، G13، G9، G7 و G10) مي باشد، داراي مقادير متوسطي از صفات مورفولوژيكي، اجزاي اسانس و فعاليت آنتي اكسيداني هستند. ژنوتيپ هاي G15 و G18 در گروه سوم قرار گرفتند. ويژگي هاي بارز اين ژنوتيپ ها وجود مقادير بالاي طول و تعداد گل آذين، طول و عرض برگ، تعداد برگ، وزن تر و خشك بوته، تعداد شاخه فرعي، درصد اسانس، alpha-Humulene، trans-Caryophyllene و GermacreneD و فعاليت آنتي اكسيداني بود. با استفاده از تجزيه به مؤلفه‎هاي اصلي 21 متغير اوليه در قالب دو مؤلفه اصلي تعيين شدند. مؤلفه اول 40 درصد و مؤلفه دوم 19 درصد از از تغييرات كل را توجيه نمودند. نتايج آناليز همبستگي نشان داد بين درصد اسانس و برخي ازصفات مورفولوژيكي، درصد اسانس و ميزان Germacrene D، trans-Caryophyllene، beta-Farnesene و isomenthon، همچنين فعاليت آنتي‎ اكسيداني و صفات مورفولوژيكي با يكديگر همبستگي مثبت و معني‎ داري وجود داشت. به طور كلي با توجه به هدف و صفت مورد نظر، اصلاحگر مي تواند ژنوتيپ هاي غالب هر يك از مناطق مورد بررسي را بر اساس نتايج اين مطالعه انتخاب نمايد.نتيجه‌گيري كلي: يافته هاي اين مطالعه نشان داد كه G15 متعلق به مراغه با ارتفاع 1776 متر از سطح دريا داراي بيشترين تعداد برگ، طول و عرض برگ، وزن تر، وزن خشك و تعداد شاخه هاي فرعي، طول ميانگره و تعداد گل آذين  نسبت به ساير ژنوتيپ ها بود. لذا مي توان  گفت اين ژنوتيپ جهت انجام پروژه هاي اصلاحي، اهلي كردن و كشت زراعي داراي اولويت بوده و براي معرفي آن به بازار به عنوان يك گياه دارويي مناسب مي باشد. علاوه بر اين نتايج نشان داد بيشترين درصد اسانس و ميزان تركيبات نظير Germacrene D،Trans-Caryophyllene ،Spathulenol ،Beta-Farnesene ،Alpha-Terpineol در ژنوتيپ هايي با ارتفاعات بالا بدست آمد.