گزينش لاين هاي برتر گندم دوروم در منطقه گرم و خشك شمال استان خوزستان

مقدمه و هدف: گندم گياهي است كه در محيط‏ هاي مختلف در سراسر جهان كشت مي ‏شود و تقريباً 20 درصد انرژي و 25 درصد نيازهاي پروتئيني جمعيت جهان را تأمين مي‏ نمايد. گندم دوروم (L.var durumTriticum turgidum ) محصولي صنعتي است كه عمدتاً در صنايع توليد ماكاروني مورد استفاده قرار مي‎گيرد. علاوه بر اين، اختلاف قيمت گندم دوروم در بازارهاي جهاني نسبت به گندم نان، برخي از كشورها را بر آن داشته تا سطح زير كشت و توليد اين محصول را افزايش داده و به صادرات آن مبادرت ورزند و گندم نان مورد نياز خود را از طريق واردات تامين كرده و با اين كار مبالغ هنگفتي ارز استحصال نمايند. هر چند كه اغلب عقيده بر اين است كه گندم دوروم نسبت به گندم نان عملكرد كمتري توليد مي‎كند ولي نتايج آزمايشات يكنواخت سراسري انجام شده در سال‎هاي اخير، نشان داد كه نه‎تنها عملكرد گندم دوروم كمتر از گندم نان نيست بلكه لاين‎ها و ارقام اميدبخش گندم دوروم در شرايط اجراي آزمايش‎هاي انجام گرفته نسبت به آن افزايش عملكرد هم دارند و اگر 20% افزايش قيمت دانه آن را هم در نظر بگيريم توسعه و ترويج كشت آن در مناطق تنش‎دار مي‎تواند بهره اقتصادي بيشتري را براي توليد كنندگان و كشور فراهم آورد. توليد ارقام زراعي داراي ويژگي‎هاي مناسب، عملكرد بالا و پايدار در توليد، از اهداف اصلي برنامه‎هاي به‎نژادي گندم است. از اين‎رو شناسايي لاين‎ها و ارقام مناسب جهت كشت در هر منطقه جغرافيايي از اهميت ويژه‎اي برخوردار مي‎باشد. با ارزيابي مجموعه لاين‎هاي جديد هرگياه در هر منطقه، امكان دستيابي به چنين هدفي امكان‎پذير مي‎باشد. با توجه به برنامه ويژه موسسه تحقيقات اصلاح و تهيه نهال و بذر در طرح افزايش ضريب خوداتكايي گندم براي معرفي ارقام جديد، اين بررسي نيز براي دستيابي به ژنوتيپ‎هاي پر محصول‎تر و اميدبخش گندم دوروم در منطقه شمال استان خوزستان انجام گرفت.مواد و روش‎ها: بدين‎منظور و جهت شناسايي بهترين لاين‌هاي گندم دوروم از لحاظ عملكرد و ساير صفات زراعي، آزمايشي طي دو سال زراعي 1400-1399 و 1401-1400 در مزرعه پژوهشي مركز تحقيقات و آموزش كشاورزي و منابع طبيعي صفي‌آباد دزفول اجرا گرديد. در سال اول تعداد 76 لاين جديد گندم دوروم به‎همراه 3 رقم شاهد آران، هانا و مهرگان به‎صورت مشاهده‎اي و در سال دوم 37 لاين برتر سال اول به‎همراه سه رقم شاهد در قالب طرح آلفا لاتيس مورد ارزيابي قرار گرفتند. علاوه بر عملكرد دانه، صفات زراعي مهم ديگر شامل تاريخ‎هاي ظهور سنبله، رسيدگي فيزيولوژيكي، طول دوره پرشدن دانه، ميزان خوابيدگي، ارتفاع بوته و وزن هزار دانه محاسبه و در انتخاب نهايي مدنظر قرار گرفتند. براي نتايج هر سال پارامترهاي آماري (شاخص‎هاي تمايل به مركز) با استفاده از نرم‎افزار Excel اندازه‌گيري گرديد. همچنين ميزان همبستگي بين صفات با استفاده از نرم‎افزار SPSS اندازه‌گيري شد. علاوه براين جهت انجام تجزيه واريانس طرح آلفالاتيس از نرم‎افزار MetaR استفاده گرديد. همچنين جهت گروه‎بندي لاين‎هاي مورد آزمايش، دندوگرام با استفاده از روش Ward و با نرم‎افزار SPSS رسم شد.يافته‎ها: نتايج بررسي صفات در سال اول نشان داد كه لاين‌هاي مورد آزمايش داراي تنوع بسيار بالايي بودند به‎نحوي كه ميزان عملكرد آنها از 5883 كيلوگرم در هكتار براي ضعيف‎ترين لاين تا 8350 كيلوگرم در هكتار براي بهترين لاين متغير بود و ميانگين عملكرد كليه لاين‎هاي مورد آزمايش برابر 7231 كيلوگرم در هكتار بود. علاوه بر اين ميانگين عملكرد 37 لاين انتخابي در سال دوم در حدود 6423 كيلوگرم در هكتار بود كه نسبت به عملكرد همين لاين‎ها در سال اول (7397 كيلوگرم در هكتار) در حدود يك تن كاهش داشت. يكي از اصلي‎ترين دلايل اين كاهش عملكرد را مي‎توان به افزايش دماي اسفند ماه در سال دوم (دماي ميانگين 20 درجه سانتي گراد) نسبت به سال اول (16 درجه سانتي‎گراد) ذكر كرد كه باعث گرديد ميانگين دوره پر شدن دانه از 49/3 روز در سال اول به 45/3 در سال دوم برسد. در نهايت با توجه به مجموع صفات اندازه‎گيري شده طي دو سال زراعي و تجزيه خوشه‎اي، لاين‌هاي شماره 6، 38، 57، 58، 59 و 73 به‎عنوان برترين لاين‌ها انتخاب شدند. عملكرد اين لاين‎ها در سال اول به‎ترتيب برابر 8350، 8303، 7917، 7537، 8000 و 8130 كيلوگرم در هكتار و در سال دوم به‎ترتيب برابر 6933، 6917، 6775، 7045، 7178 و 6815 كيلوگرم در هكتار بود. در حالي‎كه ميانگين عملكرد شاهدهاي آران، هانا و مهرگان به‎ترتيب در سال اول برابر 7207، 7148 و 7109 كيلوگرم در هكتار و در سال دوم برابر 5698، 6208 و 5927 كيلوگرم در هكتار بود. دندوگرام رسم شده با استفاده از مجموع صفات اندازه‎گيري شده، 40 لاين مورد بررسي را در سه گروه مختلف قرار داد كه هر كدام داراي دو زير گروه مي‎باشند. نكته مهم در رابطه با تجزيه خوشه‎اي اين است كه در اين تجزيه نيز، لاين‎هاي برتر انتخابي (لاين‎هاي شماره 6، 38، 57، 58، 59 و 73) در يك گروه قرار گرفته‎اند و تنها لاين شماره 61 به آنها اضافه گرديده است.نتيجه‎گيري: در بررسي شجره لاين‌هاي برتر مشخص گرديد كه در شجره 4 لاين، يك والد مشترك به نام PLATA وجود دارد كه احتمالاً توانسته تا حدودي باعث برتري اين لاين‌ها نسبت به ساير لاين‌هاي مورد آزمايش گردد. با توجه به اين نتايج مي‎توان پيشنهاد استفاده از اين لاين جهت بهبود برنامه اصلاحي گندم دوروم در مناطق گرم و خشك جنوب را مطرح و اجرايي كرد.