نقد و بررسي عقل، جايگاه و مراتب آن در نظام معرفت شناسي ابن ‌طفيل با تكيه بر داستان حي ‌بن ‌يقظان

اين مقاله در پي پاسخ‌گويي به اين پرسش اساسي است كه عقل، جايگاه و مراتب آن در نظام معرفت‌شناسي ابن‌طفيل چيست؟ نگارندگان سعي كرده‌اند از رهگذر توصيف، تحليل و نقد داستان حي‌بن‌يقظان تنها اثر باقي مانده از ابن‌طفيل به اين پرسش پاسخ دهند. در حين اين بررسي، مي‌توان استنباط كرد: معرفت از منظر ابن‌طفيل مطلق آگاهي است و رسيدن به آن با ابزار عقل كه ابزار سامان‌دهي نظام مسائل، يافتن پاسخ براي آن‌ها و تبديل پاسخ‌هاي جزيي به برداشت‌هاي كلي است، ممكن است. مي‌توان خلاصه نتايج را اين‌گونه بيان كنند كه: از منظر ابن‌طفيل، انسان در مسير رسيدن به نهايت معرفت، با بهره از عقل عملي و نظري مراحلي مانند تجربه، مراجعه به دانسته‌هاي قبلي، حيرت و ... را طي مي‌كند ابن‌طفيل، عقل را به‌عنوان ابزار كسب معرفت، طي مراحل تجربه (درك معقول اول)، تجريد، درك معقول ثاني و شهود، قابل ارتقا معرفي كرده و اين ارتقا را جزء اهداف تربيتي انسان به شمار مي آورد؛ و بر مبناي تجرد نفس انساني، به تبيين مراتب آن مي‌پردازد. هرچند در اين مسير نقدهايي به ابن‌طفيل وارد است؛ از جمله: عدم انسجام دروني اين مراحل (علي رغم امكان ايجاد انسجام با حفظ مؤلفه‌هاي داستاني)؛ اما به نظر مي‌رسد كه در مجموع ابن‌طفيل توانسته است چينش قابل قبولي براي سير عقلاني در مسير تربيت انسان ارائه كند.