نقش دربار سلاطين محلي قلمرو شرقي خلافت عباسي در گسترش تنجيم

برآمدن حكومت‌هاي مستقل و نيمه مستقل، در فاصله قرون4 تا 7 هجري هم‌زمان با ضعف ساختار سياسي خلافت عباسي و افول نظارت مركزي در مناطقي از جهان اسلام بود. اين تقارن علاوه بر ايجاد تغييرات گسترده اجتماعي و سياسي باعث ايجاد دگرگوني‌هاي فرهنگي در سرزمين‌هاي اسلامي گرديد. در اين زمان دربار سلاطين محلي به كانون توجه و مهاجرت علما و دانشمندان تبديل شد و اين روند  همچنان در روزگار تثبيت قدرت مغولان و عصر ايلخانان تداوم يافت . منجمان به عنوان مطلعان از اسرار آسمان در دربار سلاطين حضوري پررنگ و اثرگذار يافتند. «جداول نجومي» يا «زيج‌ها» و ساير ادوات تنجيم، از جمله ابزارهاي منجمان براي  پيش‌گويي رخ‌دادهاي آينده در قرون ميانه اسلامي بود. حال سوال اصلي اين است كه با توجه به جايگاه تنجيم در عملكردهاي سياسي سلاطين، اين امر چه تأثيري بر توزيع جغرافيايي جداول نجومي در فاصله قرون 4 تا ۷هجري داشته است؟ در اين تحقيق از روش تاريخي به منظور توصيف و تحليل داده‌ها استفاده شده است. يافته‌هاي مقاله نشان مي‌دهد، در فاصله قرون 4 تا ۷ تغيير مكاني تدوين جداول نجومي از بغداد به ساير نواحي سرزمين‌هاي اسلامي به ويژه ايران و ماوراءالنهر رخ داده است. همچنين احداث رصدخانه‌ها در اين مناطق، نگارش زيج‌هاي دقيق به نام حكام محلي و تدوين زيج‌ها به زبان فارسي نمونه‌هايي از اثرگذاري رويكرد تنجيمي دربار سلاطين بوده است.